Зоран Ковачевски. „Раскази“
     
ДОБРИНА
     Меѓу она што постои и она што одминува нема ништо. Дрво е што стои на исто место а живее. Добре Косин веруваше во нешто друго. Што стои меѓу личната полза и човека. За него тоа беше добрината. Кољо Ќосе, Перо Битрак и другите ракоа: „Кој ја видел. И што е таа, се јаде, се пие, на леб се мачка? Добрина!“
     И за чудо големо, таа влезе во вирот на едно живеење. Се исправи меѓу нас, голама како чинарот и ги нишаше гранките, чиниш ѝ го слушаш јачешето кога се повива под ветерот. Луѓето им веруваа на Ќосета и Битрака и на другите од дружината. Беа големи, силни и пукаа од здравје. Кој да му верува на едно запечено човече со пискаво гласче што докажува некаква мислена именка.
     Така, едно попладне, пред Летница, Перо Битрак го фати со една рака Добрета и го крена високо, да го видат сите што беа околу. Малечкиот смешно мавташе со нозете што висеа во празно.
     – Гледајте – викна Перо Битрак – мажево сака на нешто да нè научи. Што може да се научи од едно котле масо?
     Граѓаните што се најдоа околу почнаа да го плукаат. Добре го бришеше лицето, со жал гледаше во нас, а очите му гораа.
     Утреданта, кога стивнавме малу, а некои и се подзасрамивме за она вчера, Добре, пак во Летница, само што ги немаше непријателите, рече: „Не знам што ќе стане од градов ако ја избркаме добрината. Ќе се зајадаме меѓу себе и само силните ќе имаат право да живеат. Од Охрид кафез за ѕверови ќе биде. И ќе тргне светот да се огради за да се зачува од нас.“
     Вдовицата Трифуница со две дечиња умираше од глад. Никој не сакаше да ѝ помоге. Добре си ја продаде бавчата и сите пари ѝ ги даде. Ние уште повеќе го замразивме. Гласно рековме: „Готово, поулавел“. Да имаше лудница во Охрид, таму ќе го затворевме.
     Коља Ќосе го избравме за претседател. Тој свика конферанција.
     – Граѓани – рече – ве свикав да се спасиме од чумата. Веќе не се трпи она што го прави Добре Косин. Или него ќе го нама или јас ќе си одам.
     И така решивме да го протераме. Ни трага да не му се види во Охрид. Добре плачеше. Го сакаше градот поваќе од сè. Тука се родил, сите пријатели тука му живееја.
     Му раковме: Светот е голам. Белки ќе се најде некое место за твојата добрина.
     Добре уште посилно се расплака.
     – Светот е голема пустина – ни рече, ама не го разбравме.
     Сè што имаше им раздели на сиромасите. Тргна гол како пиштол. Ние, што му бевме пријатели, го испративме до чинарот.
     Две години ништо не чувме за него. Во Охрид Кољо Ќосе и дружината се осилија. На Кале си направија палати, ги изурнаа другите куќи, а оние што живееја таму ги протераа во полето. Народот почна да се жали. Сила беше на сакој чекор и друго ништо не се признаваше. На плоштадот како споменик висеше голема парола испишана со црвени букви:
     – Човек на човека волк му е!
     Старичките почнаа да раскажуваат приказни за јунакот Добре. Сите деца во игрите сакаа да му го носат името. А тој потонал некаде низ светот.
     Третата година се чу глас: Силна војска тргнала на Охрид. Сирените од противпожарната зграда огласија тревога. Луѓето се иззатворија по куќите. Градот немаше војска, а граѓаните не беа учени за војување. Дали се радувавме, дали мразевме – не знам. Постоеше само страв од силата што се пуштила над тебе. Орел и јагне.
     Војската без борба го запоседна градот. Кољо Ќосе, Перо Битрак и неколкумина од власта беа затворени. Се чу, на чело на војската бил Добре Косин. Го видовме, јаваше низ градот во железен оклоп. Таков изгладаше голем и стравотен.
     Добре очекуваше да му се радуваме, но ние не излеговме од куќите. Чекавме што ќе биде. Градот опустел. Копитата од неговиот коњ тревожно ѕвонеа по калдрмата. Два дена така шеташе по улиците, ама никој не излезе. Ни цвеќе да му донесе, ниту со збор да го поздрави. Повторно се нашол пред ѕидот на неразбирањето.
     – Какви се овие луѓе – попусто се прашаше вечерта, затворен во кулите! – Со сила да ги робиш, те сакаат со леб да ги раниш, те одбиваат!
     Третиот ден тропна на вратата од Недерета. Овој, скриен зад пенџере, се здрви. Силата се менуваше, утре новиот може да ги убие сите пријатели на денешниов. А денешната сила беше на врата. 
     Отвори.
     Седеа толку долго, еден спроти друг, и ни збор не проговорија.
     Добре Косин чекаше. Си рече, јас сум оној што го протераа за правина и треба денеска, кога се враќам, збор да ми кажат, да ми се извинат. Најпосле, ако ја почитуваат само силата, тогаш јас сум оној што ја носам, пак треба да ми се покорат.
     Годините на прогонството доста го измениле. Престанал безрезервно да им верува на луѓето. Отпрвин, во првите денови, дури и ги мразеше. Се уверуваше, нема победни суштества што лазат по земјава. Потоа се судри со триста ламји и силници и низ борбите ојакна. И пак, во таа далечина, се разгоре оној оган што го врзуваше за огништето, та му се чинеше и нема подобри луѓе од охриѓаните.
     Недре седеше склопчен на миндерот. Низ постојаните судири во кои мораш на противникот од уста да му го грабаш пленот, научи да оцени што мисли и со каква сила располага. Секогаш бил бескрупулозен до онаа граница до каде дозволуваат правилата. Сега, спроти него, Добре. Уште една барба од која му зависи животот и сè дотогаш што постигнал. Прв да проговори значеше да се предаде, да стане негов роб. Дали денеска смее тоа да го стари? На негавата страна е војската. Тој добро го познаваше Косина. Дали се изменил за овие години? Го гледаше под око, а во очите на противникот светкаа солзи. Зад него стоеше силата, но Добре не беше силен. Тој е добар, заклучи, и не може зло да направи. И со онаа филозофија на итрец реши да не му се предава. По добриот идеше лошиот, а силата негова не знае за милост.
     Во одајката беше топло. Се чувствуваше во воздухот и мирисот скорешното присуство на луѓето што го довршувале денот меѓу исти ѕидови. Добре Косин ги познаваше сите, и жената на овој овде трговец, и децата што одеа на училиште, и мајката во црно завиена. Можеше да ги замисли, поседната околу огништето, жената со плетило в раце, старичката со маша превртува низ гламњите, децата во безгласна игра занесени – имаше во таа слика и стројност и привлечност што го оставаше гледачот и восхитен и завиден истовремено. Добре се помрдна на местото за да се намести поудобно, а оклопот заболе жулејќи му го рамото и солзи, некакво сознание дека од сè што љубел и чекал неповратно избегал, му ги преполнија очите.
     Така, без збор, се разделија. Добре Косин се растажил. Не го прифатија, тоа е најмачниот пораз што можеше да го доживее. Дури сега, убеден е, ги разбра какви се. Себичноста им беше безгранична и само недостигот на сила ги правеше јагниња.
     Го удри коњот и летна по калдрмата. Се запре на пристаништето и издаде наредби. Војниците го донесоа Коља Ќосе и го обесија. Добре стоеше на коњ токму под бесилката и гледаше во градот. Сонцето на заоѓање гореше во стаклата. Луѓето се покажаа на пенџерињата, а потоа ги отворија портите и излегоа на улиците. Ги веднеа главите врвејќи крај него, а тој се опиваше со сласта на силата. Така, сè дури не згасна сонцето. Тогаш нареди да го симнат обесениот и да го фрлат во вода. Телото пливаше на површината и околу него се собираа риби.
     Се прашаше, што е тоа што му недостига и што го прави различен од сите други. Си го испитуваше животот и дојде до заклучок дека секогаш бил само дводимензионален: или премногу добар или премногу лош. Но онаа трета димензија што ја виде кај мнозинството, зошто таа му недостига? Можеби е изрод попусто што се добира до стадото секогаш да биде оттурнат?
     Денот исчезна. Утредента ги немаше ни Добрета Косин ни војниците. Како мраз да биле и се истопиле.
     
РЕКАТА ЛАНГ
     Ме прашуваат луѓето за раката Ланг. Бела, преку давет мориња.
     – Кусо човече – ми вели Големиот Даб – зошто ме лажеш со приказните за неа? 
     Се вртиме во круг. Ни плоштадот, ни чинарот не нè збираат. Се испрчила пустата, некакво сознание дека некаде далеку постои, невидлива а убава. Како самовилата Лијана и царските палати. Што не се мери со злато и што шири сјај каков што се насетува само на иконите.
     – Кој си ти – ме прашува вештицата Ленка пофаќајќи ме со збрчканите прсти по очите – из'ртен од семе а повисок од бор? 
     Ноќ е и очите, додека ме гледаат, им светкаат како кај мачка. Седиме на колјата, со нозете спуштени во вода. Топло е како насред лето, а мај е и на Галичица снегот уште белее. Жабите, насекаде околу нас, крекаат. Цел оркестар, виртуози на сопствените жици што ја исполнуваат ноќта со смиреност. Во овој крај, штом затопли, ноќите се резервирани за нив. Во зелените бари прво запливуваат црните полноглавци, а потоа настапуваат и свирачите. Театрите овде го почнале битисувањето.
     Големиот Даб гласно му се моли на Господа: „Жити мене, Господе, јави ми се насоне и кажи ми за реката Ланг“.
     Царската палата стои на Кале, разурната и грда. Царското никој не го памети. Само се знае, чума поминала одовде и сè што било убаво однесла. Ни убава куќа, ни убава жена, ни убав збор. Куќите се од плит направени, со кал излепени, улиците полни прашина. Така со години, дури не се смилостиви Господ и не прати родна година. Житата родија, лозјата родија, та немаше каде да ја собереме пченицата и грозјето. Направивме свеченост каква не памтевме ни ние ни нашите татковци. Кога утредента, по пијанството, се разбудивме, нè фати некоја мака од грдотиите што нè окружуваа. И првпат посакавме да сме лични и во убавина да живееме.
     Однекаде изнајдовме златни хартии во кои се завиваат чоколади и слични благи работи и со нив го обвиткавме чинарот. Да не е повеќе стар и испукан и да не потсеќава на болеста и староста.
     Стариот Хоџи тогаш умре. Потоа падна дожд и го соголи чинарот.
     Јас ја раскажав приказната за реката Ланг.
     Почнав: „Преку девет мориња...“ и сите занемеа. Сè додека не го кажав последниот збор ни мува не пролета.
     Големиот Даб ми се доближа и ме стегна за рамо. 
     – Кристафиле – ми рече со зарипнат глас – жити бога, вистина ли е сето тоа?
     Којзнае што ми стана. Како да бев во треска и чудни работи да ми се гледаа. Дотогаш бев мал и никој и ништо. Бев честичка прашина, а сонував дека сум карпа и пат затворам.
     – Е, бре, Дабе – му реков – вистина што нема повистина. Зелена од страните, бела по средина, како крагна од пиво, како шампањско. Да влезеш во неа, одма ќе се испијаниш.
     Големиот Даб падна и залипа: „Жими сè најмило, ако не сум сиромашен како кукајца. А овен ќе заколам на свети Климент само да можам со око да ја видам проклетата Ланг.
     Вештицата Ленка, мајката Дабоска, ми се доближа. Баше силна порано, кага бевме сиромашни и гнасни, и болестите се закачуваа за нас со секоја промена на времето и секој повев на ветрецот. Кога бев дете, мноту се плашев од неа. Беше подгрбавана и црна, како и сите вештици.
     Ме пофати со рацете. Се стресов а таа рече:
     „Кристафиле Бебекоски, лошото ти е испишано на капаците. Сè што ќе допреш ќе пеплосаш.“
     Стариот Хоџи тогаш уште беше жив. Ме сакаше од дете. Живеевме во иста улица, куќа до куќа, и јас, дури бев дете, со клечка цртав најразлични шари во прашината. Стариот Хоџи тогаш седеше на клупата пред својата куќа, трепкаше на сонцето и одвреме-навреме плукаше во прашината. Јас знаев дека тој љуби да ме гледа така занесен над шарите, зашто со бастунот ги бркаше кучиштата и децата што ќе појдеа да ме вознемират.
     Оваа приказна за реката Ланг за него како да беше продолжување на моето шаркање. Викна: „Вештице, не допирај го! Допирот твој гнаси сè што е убаво.“
     Вештицата се стресе. Се плашеше од старецот. Дробен, со бела брада до појас. Во очите жар носеше. И палеше сè што ќе го налутеше. Од кај бил и што бил никој не знаеше. Беше најстар во градот и секој што ќе се родеше таков го наоѓаше. Стар и побелен. Како кулите на Кале. Туѓ за сиромаштијата во која живеевме и како недопрен од неа. Се чинеше како леб да не јаде, од воздух да живее, ист во секое време и нескршлив. Најчудна беше неговата белина и белата облека што ја носеше, среде сета кал во која живеевме.
     – Синко – ми рече тогаш, кога ја раскажав приказната – јас ја знам реката Ланг.
     Веројатно тоа направи сите други безрезервно да ми поверуваат.
     Рече: Кога е човек најаден и напиен, снагата му бара капење. А реката Ланг за тоа е создадена. 
     Реков: Таму идат луѓе од сите краишта да си ги измијат душите. Кој ќе се искапе, за век чист останува. Кога се стемна и жабите го почнаа концертот, јас се повлеков дома. Бев скапнат како никогаш. Си реков, ако стариот Хоџи навистина ја видел реката Ланг, тогаш зошто молчел досега? 
     Утредента стариот Хоџи умре. Вештицата Ленка ја запаливме. Потоа падна дожд и го соголе чинарот. Бевме пак грди, и покрај лебот и виното што ги имавме во изобилие. 
     Големиот Даб дојде кај мене и ме фати за гуша: „Кажи каде е реката Ланг, инаку ќе ти ги скусам конците.“
     Јас отпрвин молчев. Ми беше пријатна важноста што ја добив со приказната. Потоа реков: „Добро, ќе признам. Сè измислив. Можеби и постои реката Ланг, ама јас не сум ја видел.“ 
     Големиот Даб ме пушти. Изгледаше тажен и изгубен и ми беше жал за него. Нешто во мене се раѓаше, како во мене да се настани душата на стариот Хоџи и, исполнет со смиреност, јас му раков: „Убавината е во твбе, Дабе“. 
     Големиот Даб збунето ме гледаше. Имаше силни раце и беше најсилен во околијата. – Мислиш – ме праша – во мене тече шампањско? 
     – Во тебе – реков – има цела бочка шампањско.
     Тој сè уште не разбираше. И јас не ја разбирав смислата на тоа што го зборував. Мора од мене да зборуваше душата на стариот Хоџи. 
     – Мислиш – во мене е така – праша – а ти, и ти ли си пенлив?
     – Јас – раков – низ мене протече реката Ланг. Пенлива, бистра и зелена од страните. Таа течеше пред да родат лозјата.
     Летото помина. Лозјата павторно родија, а жабите се скрија во барите. Лисјата на дабовата шума се позлатија. Луѓето, откако ги зготвија зимниците, ги измија рацете и променати погледнаа кон шумата. И се скаменија, восхитени од убавината на златната боја на дабовата шума. Така заврши приказната за реката Ланг.
     
     
     
     
КИНЕЗ
     Шам-Пан-Кол ги мереше ѕвездите. Кинез од луња исфрлен на овие планини.
     – Шам-Пан-Кол – го прашавме – во Кина јадете луѓе?
     Тој нишаше одречно со главата. Одамна ја оставил младоста некаде низ светските патишта, лицето му беше жолто и како од восок правено. Кога дојде, првиот ден тие што го видоа, а првпат беше да гледаат жолт човек, рекоа: „Овој е мртовец станат од гроб или е токму на умирање“.
     Светот ни се чинеше безмерно голем. Особено сега, кога се појави туѓинецов. Раскажуваше за Кина, некаде далеку каде што излегуваше сонцето. Дотогаш за нас сонцето излегуваше од зад планината Петрино. А ние на Петрино беревме чај и лешници.
     Бабата Ванга се прекрсти и потоа почна да го пофаќа по лицето и снагата. Кожата му беше збрана како есенски лист. Бабата Ванга рече:
     – Ти си како седмиче, ти си како старо-мало.
     Шам-Пан-Кол тогаш уште не го разбираше јазикот и само покажуваше кон исток. На исток се испрчило Петрино. Од него ништо не се гледаше потаму. Како некој да сакал да ни го скрие светот, од сите страни нè заградил со планини и, освен сртовите, ништо друго не гледавме.
     – Шам-Пан-Кол – го праша Павел Бабаче – кажи ни, како можеме да стигнеме до Кина?
     Кинезот тажно гледаше во нас. Разбравме, тоа е за него најтешко, на старост да не може да се врати во земјата што го родила, сега откако го поминал сиот свет и ништо повеќе нема да види.
     – Вие сте врвот на светот – ни рече откако се исплака, без солзи, на свој, многу потресен, кинески начин – овде е зандана и излез нема.
     Старците рекоа, поарно да не дојдеше. Ние од утро до темници гледавме со омраза во планините и сакавме да ги урнеме. Дотогаш градот и езерото ни беа сè, сега ништо. Евтим Велјан, Ристо Банџо и Здравко Кипро први тргнаа низ планините, но ги изеле волци. Кога се истопи снегот, им ги најдавме коските. Се заколнавме над нив, пред да ги затрупаме в гробишта, ќе продолжиме по стапките.
     Поседнавме на плоштадот крснозе и три дни и три ноќи нити јадевме нити пиевме. Третата вечер ете ти го Шам-Пан-Кол полека се добра до нас, остана простум и сат-два не гледаше без збор да прозбори. Очите ни беа црвени од плачење, снагите треска ни ги тресеше, а исушените бузи, без свест и волја, без престанок повторуваа: Кина... сонце... Кина... сонце... Кина... сонце...
     Накрај, Кинезот крена рака, како пророк од фреските, а ние замолкнавме.
     – Зошто – рече – не разбирам. Неа никогаш не сте ја виделе?
     Којзнае на што му личевме. На дивјаци, без цивилизација, кај кои допирот со тоа зрнце од старата Кина предизвика органско будење? Беше стар и нечитлив. О, колку ни беше туѓ тој час, нам кои бевме добри како деца и верувавме дека страда по татковината. А можеби воопшто не страдаше. Можеби беше сосем поинаков од нас, без чувства, саможивник никого и ништо што не сака.
     – Гледајте – ни рече тогаш и покажа кон ѕвездите – тие се сегде исти.
     Гледавме, и тие светулки со шпенадли закачени на небото, дотогаш што ги имавме само за наши, сега поделени со некаква си Кина – ни се видоа туѓи и студени. Си рековме, ако се ѕвездите исти низ сиот свет, тогаш и Петрино и езерово и сè што имаме го имаат и тие и сè е заедничко. Ни се стори, Кина е од другата страна на Петрино и треба само да се помине тој куп од земја и камења.
     – Шам-Пан-Кол – го прашавме – имате ли вие вакво езеро?
     – Не – рече тој – ова езеро овде е заптисано. Охрид е зандана.
     – Ние не те држиме. Оди си. Ќе ти дадеме едно магаре и тргни преку Петрино. Сега е лето и нема волци.
     Шам-Пан-Кол нишаше глава. Изветвена кукла со тенко како глиста вратче.
     – Кина е далеку, преку девет мориња.
     Боро Билбил стана и запеа. Рече, да живеев во Кина – ќе бав славен. Мечтаеше по песната, а овде сите бевме пејачи и не уживавме туѓ глас да слушаме. Шам-Пан-Кол кажуваше дека во Кина ги обожуваат пејачите. Рече, тие живеат како цареви. Секој мандарин на својот двор држи по неколку пејачи и тие му се најголемото богатство со кое се мери со другите дворови.
     Боро Билбил се одушеви, стана и запеа.
     – Вака ли пеат вашите пејачи? – го праша.
     – Ти си како водопад – го пофали Кинезот – посилен од поток и река. Да си таму каде што изгрева сонцето, би бил прв од првите.
     Боро не можеше да се воздржи. Запеа уште една песна, посилно и погласно од секогаш.
     – Кина е земја – рече тој – Кинезите се луѓе, а не вие! Ојдов таму.
     Тоа стана болест, а не само желба. Старците беа убедени, Шам-Пан-Кол го донасе бацилот што се викаше свет. Дотогаш тие и нивните предци и сè до каде досегаше сеќавањето, ништо повеќе не побарале од ова парче земја каде што се родиле. Ова парче од огледалото господово беше најголемото богатство што можеше човек да го има на светов. Она што беше зад планините, никого не го интересираше.
     Еден ден го најдовме Кинезот мртов под кулите. Знаевме, тие го турнале навечер, кога ги гледал ѕвездите.
     Беше есен, дождови врнеа, над водата магла, а ние поосамени од секогаш.
     Мразевме сè што е наше. Град, куќа, сограѓани. Кога ја поминавме планината и пред нас пукнаа езеро и котлина, мислевме спасени сме. И талкавме така со години, којзнае колку реки и планини поминавме, но Кина никаде не ја најдовме. Што беше тоа негова измама или пак приказна во која и самиот веруваше? Од ден на ден, колку стареевме сè појаќа беше мислата дека Шам-Пан-Кол не беше никој друг туку наш сограѓанин што кинисал по светот да бара некаква своја Кина, но не наоѓајќи ја се вратил и ни ја раскажал приказната. Којзнае, можеби беше така. Зашто, не најдовме земја каде пејачите се ценат повеќе од злато, каде од изворите извира млеко, каде болестите никогаш не доаѓаат и каде секој човек си работи работа што љубеше. Таква земја не најдовме.
     Шам-Пан-Кол рече дека Кина се наоѓа онаму каде што изгрева сонцето. Ние одевме по сонцето, но тоа секаде изгреваше од зад некоја планина или далеку во рамнините, а овие пак завршуваа со планина. И никако да го дофатиме; како крај да му немаше на исток.
     Се вративме во Охрид. Старци пожолтени и скапнати од живеење. Сè беше туѓо. Само тоа парче вода останало исто. За луѓето што ги најдовме бевме туѓинци и тие со интерес не распрашуваа за светот зад планините.
     Бевме заразни и се фрливме од кулите пред збор да речеме за патувањето. Слични со Кинезот, суви и воскосани, само без коси очи.
     
     
     
     
     
     
     
     
ЗАПИС
     Да ме поттикне нешто, во макава и тежинава, да сторам абер до добрата душа за болештината на милоста. Мисионер сум, без дом и граница, само со еден господар над себе и воден само од еден стремеж: да му поможам на ближниот кога гнои и во гнилеж се престорува. Немам минато и иднина, јас не живеам, столб сум што ја потпира куќата кога се навалила. Пред мене не маршираат војници, ниту пак луѓе и труби го пречекуваат моето идење. Влегувам тивко, со сива наметка на снагата, безиман и безличен, камен во грамада камења.
     Над мене, само едно небо; над патиштата и коначиштата, јасно сонце и месечина. Од Ташета Нанчев, анџијата, побарав да ми намести постела на чардакот, да сум, му реков, во топлината на својот дом. И оваа книга ја пишувам на масечина. Кога скапнам, а раката бргу ми скапина – по секој ред морам да запрам и да се издишам – ја потпирам главата на перница а пред очи виснале три џамии; убавината танц заиграла, на златните конци небески тенките вратови на убавиците. Вљубен сум во џамиите, печурки што растат од живеалиштата, во ноќите на полната месечина тие оживуваат, лицата со фереџе ги покриваат, и мамат и занесуваат, топли и податни пред погледот. О, пусто човечко, потечуваш од душата, на стари години сакаш младаста да ја вратиш.
     Сношти видов како го изнесуваат дервишот. Завиен во бел чаршав, го насеа четири амали. Беше болен од офтика и ноќе доаѓаше на чардакот, кашлаше и плукаше преку оградата. Кожата му беше пергамент и на неа беа испишани мака, страст и омраза. Одеше нервозно, брзо правеше по неколку големи остри чекори и наеднаш запираше, гордо исправената снага му се повиваше под некоја тежина, почнуваше да завива како куче по месечина, силно се закашлуваше како да му се кинат џигерите, потоа се исправаше, правеше уште неколку остри, големи чекори до оградата и плукаше на патот. Со никого не зборуваше. Ни ноќе кага бевме будни само ние двајцата, ни дење кога во анот и на мегданот пред него се собираше разна народија.
     – Оној дервиш, тој е Керим-бег – ми раскажа анџијата – роден е овдека. Татко му, воин, се покажал во некој бој во Анадолија и султанот од благодарност му подарил чифлик во Преспа. Ариф-бег дојде авде со харемот, направи сарај и деца изроди. Керим-бег му беше најстар син. Керим растеше во Ресен и рамен му немаше меѓу сета ресенска беговштина ни по име, ни по снага, ни по памет. Јаваше на бел коњ, се натфрлаше со камен, во јаболко гаѓање и секаде непобеден. И што можеше кај него да се изроди освен мислата дека е над сите, дека е надземски и алахов син. Јас не знам зошто татко му за младоста, дури беше жив, ни еднаш не го прати детето да прошета барем до Битола, а не пак до Стамбол, кадешто царуваа убавината, снагата и паметта. Да одеше Стамбол, таму ќе го победеа рамни и посилни од него и момчето ќе разбереше дека не е од боженско семе правено. Стариот баг умре и Керим го зазеде местото негово. Ние мислевме, како што се случувало со повеќето млади бекчиња рано што се здобиле со имот, ќе почне комар да игра и да се опива, ќе го јавне коњот Стамбол ќе оди, ќе им се подаде на уживањата, и сè додека не пројде младоста не ќе се врати во Ресен, ако не го потроши имотот. Ама Керим-бег не. Како да се плашеше да мрдне од гродов, како да ја засакал змијата што му легнала на срце. Тогаш анов беше нов, патници од целото царство идеа и преспиваа и Керим-бег секој ден пред заоѓање доаѓаше да го испие кафето и да испуши некој чибук. Таа пролет кога се случи настанот што ја отвори пупката во која дотогаш се криела душата на бекчето, во Охрид фати чумата и сите патници запреа во анов. Се насобра голема народија, турли-свет имаше, кираџии што носеа масло и сол од Солун, кафеџии од Влашко што се враќаа на свадби и видување со фамилиите, јаничарот Рамиз Оглу со гавазите што водеа заробеник во Корча, некој ден поседе и свадбата од Дима Бакалот од Охрид, ама кога виде дека ќе има многу за останување, сите сосе тапани и чеизот, се вратија кај таткото од невестата во Битола. Ми се чини, анов и Ресан никогаш поинтерасно не живееле како таа пролет. На овој чардак и оваа кафеана, на оној мегдан пред анов – како да беше собрана целата дуња. Се прикажуваа приказни што можеше смртен човек да ги чуе само ако се престори дервиш што нема дом и умира на џадињата; и секоја приказна чуена низ устата на патникот се чинеше како да мора да е вистинска што нема повистинска; зашто сите тие многу живеале, многу виделе и можеше да им се случат чудесиите за кои прикажуваа. И Карим-бег се подолго почна да се задржува во анов, дури почна и да руча во него, само на спиење дома си се враќаше. Јас го гледав отстрана, времето беше долго а бекчето уште од пелени будело во мене интерес, уште оттогаш судбината како да му ставила знак на несреќа на челото, а тој во тие дни на чумата охридска се менуваше, иако навидум на лицето ни мускул да му се помрдне, ама очите и кожата гореа и жолтеа, додека рацете го стискаа чибукот и сакаа да удрат, да однесат.
     Во анов запре и едно чудно човечиште. Облечен како дервиш, ама за секое поопитно око јасно беше дека тој не е Турчин. Висок и прав како дирек. Лицето изгорено, грозно беше да го опулиш, како некој да му ја нурнал главата во нажарено огниште. И чудецов никогаш не го кажуваше лицето, се криеше како була во наметката, ама јас на двапати го видов кога му потуривав за да се измие. А не беше Турчин зашто во зборот запираше и тешко изговараше некои зборови, а пак нашински не знаеше да проговори. Којзнае што таксират го намерил во царството султаново. 
     Бекчето се врза за несреќникот. После, кога стана работата, многумина рекоа, а имаше и најумни луѓе меѓу патниците, несреќата си бара несреќа. Тешко беше да се чуе што зборуваат насреќниците меѓу себе, ама сигурно не зборуваа работи што внесуваат благост во душата. Еднаш го чув дервишот кога се развика, а беше ноќ и повеќе од патниците имаа отидено на починка, гласот му звучеше чудно, му пееше гласот, како кога цалви наш поп в црков: „И жени сум имал, за какви султанот само може да сонува, и со прстиве во златници сум риел, сум ловел тигри во Индија и сум одел облечен во кожи тигровски, ама пак, по се незадоволството останувало и копало во мене...“, тука несреќникот го стивна зборот и повеќе не чув што му кажа.
     Јас мислам дака само во Македонија таков злодух може да изникне. Бекчето по татко и по мајка беше Анадолец. Во нив жедта за крв е незгаслива. Татко му се препил во Анадолија и овдека додека умре се трезнеше. Во крвта на бекчето гонеше воинот, но тоа само збунето трчаше по нашиве питомии, не можејќи да се одгатне себеси. А мамеше пустата земја, се чинеше податна под него, го чувствува силникот и знае дека со сила со него не треба да се справува. Соперници меѓу Турците што би собрале волја и кураж да се справат со волкчето немаше. Старците, што ги знаеја сите мудрости на царството и што би можеле да му помогнат, мрзеливо клечеа пред авлиите и се препуштаа да ги носи мислата за менливоста на животот и за славата што ја испуштиле. Само оној лажен, преоблечен дервиш сакаше да позборува со него за работи што го мачеа. Јас мислам дека тоа беше ѓаволот. И по која рака ѓаволот ја свртува мислата и судбината освен по реката на несреќата! Таму го турна и бекчето и ова тука се удави.
     А пред тоа го уби дервишот. И, со крвав нож во рака, се исправи пред нас и, онака жолт и исушен, ни рече: „И нека се знае дека освен мене други божества на земјава нема!“
     Рамиз Оглу скокна и го врза. Заедно со јаничарите го одведе во подрумот и тука, додека јас им држев свеќа да им осветлувам, го сослушав бекчето и составија книга за царот. За мене, кој бев рисјанин и не бев опфатен од маѓепсаноста на умот од која боледуваа сите Турци што доаѓаа во Македонија, Керим-бег беше побудален. Зборуваше, со оној пламен во очите по кој можеш да го познаеш улавиот, дека е алахов син. Рече, и султанот ќе дојде во Ресен да падне на колена пред него. Се топореше, јас ќе го соберам народот османлиски и ќе тргнеме на Европа да ја искорнеме неверата. Ете, на таков будала гавазите му поверуваа. Паднаа на колена пред него, додека писарот ја составуваше книгата а јас му светев со свеќата. Рамиз Оглу беше учен човек, самиот расправаше за офицерското училиште во Стамбол, а и тој, испотен, изјави: „Маѓепсан е или шејтанот влегол во него“.
     Да беа рисјани или австриски војници, наместо ќе го убиеја. По тоа можеш да ги познаеш османлиите, кои дејствуваат занеснички и во многу работи како да не се на оваа земја жители. Го одведоа Битола. И ништо повеќе не се чу за него. Дури сега, по триесет години, се врати во Ресен, облечен како дервиш, офтикав, и без збор да прозбори ми умре во анов. И ајде сега разбери одметкај ја душаша на Турчинот во која се измешале овој свет и оној свет, земјата и небото, та и животот на сите нас не може да е чист, без друштвото на ѓаволот.
     Јас пак погледнувам во трите џамии, единствени убавици во сиромаштијата на човековото живеење. На крајот од мојов век, кога ми окапнала душата и бара почивка, џамиите под месечевата светлина ме исполнуваат со кротка среќа. Го сожалувам анџијата поради простотилакот; кутриот, никогаш не ќе може да се збогати, ќе остане вечно во потрага по парите, јадењето и жените, без да ги проба задоволствата трајно што остануваат. Само посветените, само одбраните го имаат за живоќе и небото а газат на земја, а всушност лебдат меѓу горите и планињето. Далечно е и мачно да досегнеш дотаму, во снагата на жив човек да живее душа исполнета со небесна светлина. Иако сум стар и очиве ми се полни чуда и градови, пак му завидувам на најпосветениот од луѓето што сум го сретил. Керим-бег го викале, а бил цар и алах. Кага го пишувам името негаво перото ми затреперува а Буково забучува; како кога го споменеш името господово. Тебе, кој си далечен по време и мориња, ти кажувам дека тој нè надвиси сите нас смртници и, како таков, беше еден од ретките алахови синови што слезе на земјава. Ова ти го кажувам за да знаеш кому да му го подариш сожалението а кому восхитот. 
     Така би и така нек остане запишано.
     
     
     
     
     
     
     
     
     
МИЧИГЕН
     Во генераловото сонце се појави матна дамка?! Нечиј живот гаснеше. Мичиген гледаше во големото сонце без да му трепнат очите. Генералот го боцна коњот и со исукан меч јурна на сонцето. Сакаше ли да победи, сакаше ли да покори, никој не узна. Ликот му се истопи во светлината.
     Мичиган одеше облечен во партали. Лете, зиме исти рутишта, со две огромни книжни торби на плеќите, во едната рака лопата, во другата кофа од ламарина. Старец некаков што спиеше во обична дупка пад кулите, кутрец што загубил нешто што не се наоѓа, а без што не се живее.
     Тој живееше вчера, денеска, пред илјада години, раскажуваше белобрадецот Желеско. Се врати човекот по долги патувања со намара никогаш повеќе да не мрдне оттука. Прикажуваше за големото езеро Мичиган, некаде во Америка, а ние сите му го заборавивме името и го завикавме Мичиган. Денеска, кога сакам да си го претставам, ми личи на светец, висок, ковчест, со аглесто лице и густи веѓи над решителните очи. Никој не го мразевме, беше безопасен будала никому зло што не прави, еден од нас што го казнил господ да се мрдне во умот и да шета по светот без деца и куќиште.
     Градот се прострел на ридот да е поблиску до сонцето и ги кренал црквите како кораб јарболите. Се живееше од дан на ден, без возбуди, како времето да беше сила што ги влечеше луѓето а тие, чиниш опијанети, со сласт му се предаваа да ги носи, љубовници што ѝ се подаваа на страста без желба да се соземат и да побараат други задоволства. 
     И така, вообичаено се живееше, сè додека генералот не посака да го зароби сонцето и повеќе никогаш не се врати од светлината. Тогаш народот се изуплаши. Војската, оставена без командант, се растури низ светот и ние останавме сами на ритчето, како глувци затворени во куќарките. Последниот ден, кога пладнето го проголта генералот, многумина од нас застанаа на Канео и гледавме во сонцето очекувајќи знак што ќе ни каже што да правиме. Гледавме, тоа се огледува во езерото, едно санце на небо – едно во вода, потоа целото се распрскува како пливач фрлен од скокалница во безбрај светли капки. Ете, веќе немаше ни половина весло до вечерта, а сонцето рамнодушно исчезнува на хоризонтот. Луѓето се поцврсто се збираа еден до друг, прашално гледаа во очите на соседот, белки охрабрување и кураж ќе најдат, но секој ги соборуваше капаците – немаше човек што беше способен да мисли.
     Така се дури сонцето сосема не исчезна. По него остана небо црвено како крв. Ние молчејќи се разотидовме по куќите. 
     Утредента нè разбуди силно ѕвонење. Исплашени, скокнавме од постелите и тргнавме по звукот. Кога ја наполнивме Света Софија, од камбанаријата слезе Мичиган. На плеќите, како секогаш, ги обесил книжните вреќи, во рацете носеше кофа и лопата. Застана крај олтарот и нè прострела со своите решителни очи, а ние за првпат не се насмеавме, туку само трпки ни поминаа низ снагата.
     – Луѓе – викна Мичиген – време е да се свестиме и за единствен господар над себе да го признаеме господа. Кога бев на езерото Мичиген, таму слични работи се случуваа. Мичиген е голема вода, поголема од нашава, наоколу високи дрвја та езерото отстрана е зелено. Едно утро во водата се фрлија илјада и кусур луѓе, решени да стигаат на другиот брег. Водата беше студена, зелена до брегот и кога се фрлија, телата им блескаа како роса наутро. Вечерта на другиот брег допливаа само стотина од нив. Другите риби се престориле. Таму ги чекаше ганералот со своите војници. Кога ги виде кај што излегугваат, со капки вада на телата, снагата му се стресе, тоа можеа да го видат сите што допливаа и му се доближуваа.
     – Клекнете на колена – нареди тој сакајќи да си ја докаже силата.
     Луѓето не го послушаа, онака водени полека му се доближуваа.
     Генералот им нареди на војниците да ги извадат сабјите и да ги исечат. Секогаш послушни, тој час овие не се помрднаа од местата. Веројатно ја почувствуваа силата што доаѓаше. Луѓето молчешкум го кренаа генералот и го фрлија во вода. Повеќе никогаш не излезе на суво. Риба ли стана, реса ли стана, никој не узна. А тие што испливаа, се вратија меѓу својот нарад и си го наредија животот како што им беше најарно.
     Девојките што втасуваа со вџашени очи вљубено гледаа ,во старецот. Меѓу нас, во нашите машки глави, почнаа да се јавуваат првите мисли. Отпрвин бледи и неповрзани, но сепак беа мисли.
     – Што треба да правиме? – праша Боро Мешник.
     – Да го препливаме езерово. Многу е помало од Мичиган. Кој ќе преплива, ќе ја почувствува својата сила и ќе биде способен сам да се води низ живот.
     – Ама ние не знаеме да пливаме – викнаа преплашаните мажи.
     Мичиген ги соблече парталите и тргна кон езерото. Сите што бевме во црквата појдовме по него. Во себе носевме само страв. Страв од денеска, од утре, страв од наизвесноста што ќе биде со нас. Сеедно ни беше дали ќе успее или не. Главно, крајот среќа да ни донесе. Ако сака и за крал ќе го признаеме. Само раатот наш да не се расипе. Да живееме како и дотогаш што живеевме. Власта беше нешто што е над нас, а не за нас. Борбата беше туѓа и нему му ја препуштавме, зашто ние се раѓавме во мир и сакавме секогаш да е мир.
     Дојдовме до колјата. Мичиген ни за миг не се сврти, се изви во воздухот и како сончев зрак се стопи со водата. Го следевме сè дури и нејасната точка на неговата глава не исчезна од видикот.
     Утредента, уште в зори, се собравме во Света Софија да видиме дали ќе се врати. Тој дојде, нè опули презриво и само рече: „Робје, еве ме, победив“.
     Ние пак почнавме да го живееме стариот живот. Но проклетникот го всади црвот во нас та и не сакајќи почнавме да мислиме. Знаевме дека мислата не е среќа зашто го губевме апетитот и се јадевме по цел ден, та и работите ни остануваа недовршени. Навечер се собиравме во Летница и прикажувавме.
     – Зарем не забележавте – еднаш рече Сандре Банџо – до вчара тој беше наш човек, наш будала, а денеска ни е господар. Каде се чуло и каде се видело ова?
     Ние се задумавме и видовме дека тоа беше она што ни се матеше уште од првите дни во главите. Сите досегашни генерали биле туѓинци, дојдени од џенемаси, и белки такви и се раѓаа, да владеат и од други потта да ја збираат. Ама овој овдека, работник цел век што бил, денеска генерал да ни се прави!
     Тоа беше првото сомневање гласно што го кажавме.
     По некој ден, пак вечерта, дури седевме собрани во Летница и раскажувавме неважни работи, Климе Петан, темерут ретко што учествува во разговорите, рече:
     – А бре луѓе, задно време мислам, мислам и никако крајот да им го фатам на работите. Ако мора генералот да е наш човак, од каде пак тој да е најбудалиот меѓу нас! Зарем немаше други, поумни од него, што ќе можат да владеат над градов? И еве, по ова, ми се чини како некој срам да носам со себе и ми иде в земја да пропаднам.
     Ние се зацрвивме и сите редум се сложивме со Климета. Не што Мичиген полошо управуваше од другите ганерали, туку што ни беше познат од порано и ни баше срам да им излаземе пред очи на жените и на луѓето од другите градој.
     И така почнавме да се учиме да пливаме. Навечер, кога се враќавме од работа, масто да се собираме во Летница, слегувавме до езерото и влегувавме во вода. Бргу сфативме дека пливачката вештина ни била позната од порано, та по еден месец решивме да тргнеме со препливувањето. Тргнаа десетина мажи и само петмина се удавија по патот. Кога се вративме во Охрид, разбравме дака Мичиген отишол некаде со кајче. Тогаш заседнавме во градската палата и им рековме на сограѓаните дека од денеска не признаваме никави генерали, дека сме единствени управници на градот и побаравме сите други нам да ни се покоруваат.
     Мичиген веќе никојпат не се врати. Рибарите одвреме-навреме раскажуваа дака го сретнале во најоддалечените краишта на езерото, но секогаш кога сакале да му се доближат тој, бргу се одалечувал. Ние сакавме да го фатиме, пак да го вратиме меѓу нас, зашто ни си чинеше неполно нашето владеење ако под себе немаме и еден будала. Но Мичиген засекогаш остана надофатлив.
      
     
     
НАРЦИС
     Рако побудале. Шеташе низ чаршијата и кафеаните, запираше кај секоја маса и раскажуваше за својата големина. Тоа ситно добиче што не беше поголемо од десетгодишо дете. Климе Верго навечер ги кршеше чашите од таваницата и плачеше – безгласно, само одвреме-навреме парче воздишка, како да се проштава од најмилото. Кутриот, пропаѓаше нагло та оддалеку тешко беше да го познаеш некогашниот аристократ.
     Градот се прогласи држава.
     – Како грчките полиси – рече надуениот судија Короман – како Атина и Спарта.
     Рако порано ги испраќаше војниците. Младинците со дрвени куферчиња одеа да го отслужат воениот рок во некој далечен град, а тој вообразил дека им е водач и со важност на ставата шета меѓу нив. Сега нигде никој не одеше. Бевме сами, доволни сами за себе, остров во белиот свет.
     Артистот Торбен нè водаше. Во парковите и трибините, но секавичното уривање и градење, на митинзите на кои зборот кули рушеше, како да ја најде најголемата бина на светот.
     – Ами – велеше во подготовките – зошто да ги даваме убајниве на други? Тие се наши и наши нек' останат.
     Професорот Трендоски го истеравме. Се занимаваше со наука и велеше дека за науката нема граници.
     – Професорот Трендоски е предавник – рече судијата Короман на судењето – оној што не го сака својот град повеќе од сè, оној што не мисли дека на неговиот град му нема рамен во светот и дака сè што е во него е совршено, за него нема место меѓу нас.
     Климе Верго плачаше. Се затворија границите и веќе туристи не доаѓаа. А тој целиот живот бил само пејач и љубовник. Старееше, сите во гадот се поомажиле и поожениле, та каде да ја бара целта сега кога сè се сврти тумбе. Отменоста со која се гордееше исчезна, облеката изветвела, мустаќите побелеле, косата паднала. Ја мразеше оваа власт и, да имаше сила, бунт ќе кренеше.
     Професорот Трендоски си отиде сам. Никој од нас, негови поранешни ученици и верници, нè излеговме да го испратиме кога тргна во прогонство. Само од прикрај, скришум низ пердињата на чадосаната кафеана Ориент го гледавме стар и петлест како се пули во чавките и сатот на Бајрон, потоа удобно се наместува на задното седиште од пајтонот и наредува да се киниса. Кога се врати пајтонџијата, лут на него, ни раскажа: „Беше горд, како да не му е жал што си оди. Како да рече, среќен сум што се ослободив од такви идиоти.“
     Ние се налутивме. Сите негови книги што се чуваа во библиотеката ги изгоревме. Зошто нашите деца да се заразуваат со мислите на еден предавник? Потоа отидовме панатаму. Пак нè водеше судијата Короман. Незабележливо, по самиот ред на работите, тој си го зазеде првото место.
     – Сите книги во кои не се велича нашиов град се непотребни. Штетни се и право во оган.
     Го послушавме. Имаше занес во нашата работа. Градевме нешто големо и првпат ја почувствувавме големината човекова.
     Артистот Торбен држеше предавање. За величината да бидеш роден во овој град; за духовното богатство на доселениците.	
     – Тие се пониски суштества. Тие никојпат не можат да се мерат со нас староседелците. Дури првиот воздух не му бил охридски и првиот видик охридски, тој не може да биде охриѓанец.
     Чаршијата стана средиштето на светот. Од чинарот до хотелот од Радича, дуќаните наеднаш изгледаа многу важни.
     – Вие сте Менхетен, вие сте Сити, вие сте Кнез Михаилова – секое утро, врвејќи по чаршијата, Торбен го изразуваше своето одушевување – Иљо Петрески е Диор, Деребан е Тифани, Радич е Хилтон.
     Артистот Торбен умре на бина, на денот на прославата на осамостојувањето. Младината читаше рецитации, хорот ја испеа химната и три родољубиви песни. Рече, на умирање: „Шерет бил професорот Трендоски. Во најмал сад најбрзо се задушува цвеќето.“		
     Така почна крајот на нашата држава. Сè си има свој завршок, птиците згинуваат паѓајки со соголени: крилја на карпите, бродовите потопени од големата далга што ќе им го покрие јарболот и небото, минарињата пресечени од громот разбеснет во играта. Така и државата. Еден ден видовме се поболила кутрата, еќими од Стамбол викнавме да ја излечат, а таа слабееше на наши очи, од ден на ден се паболна.
     Сликарот Сандре Мише отвори изложба. Дотогаш на сите свои слики ги прикажувал езерото и градот. Новата власт го прогласи за прв сликар и му додели доживотна плата. Изложбата ја отвори управникот на галеријата. Сите важни личности дојдоа да присуствуваат на овој свечен чин. Првпат по осамостојувањето се одржуваше ваков настан. Од платната очекувавме величење на она што не окружуваше, слава за самостојноста, но ништо од тоа немаше. Секаде некаков неразбирлив копнеж по далечините; по некои светови ни видени ни чуени, по нешто што те тера да го освоиш. Сите застанаа и се загледаа во сликарот. Овој стоеше сам среде галеријата, мал со сина беретка на главата.
     – Што е ова? – го праша Цане Патче, одборникот задолжен за култура.
     – Копнеам – одговори сликарот.
     Изложбата веднаш беше затворена. На сликарот му беа одземени сите почасти и примања.
     Во училиштата се учеше само за нашиот град. Попусто децата копаа по книгите фрлани на таваните, попусто фантазијата ги тераше да го откријат непознатото. Слабееја на наши очи, нежни цвеќиња затворени во избите.
     – Зарем не сте среќни – ги држеше своите митинзи градоначалникот – и зошто ви се некакви туѓи земји и туѓи луѓе, што носат само заблуди, караници и несреќи!
     По улиците се влечеше студот. Оџаците чадеа деноноќно. Луѓето изгледаа збунети на патиштата, се чинеа гости од топлите краишта залутани во зимата. И чекавме елен да дотрча од Галичица, збунет да застане пред излозите, горд со големи рогови што зилјосуваат. А снег не заврна и буништата ја грдеа претставата за тоа што сакавме да сме и што мислевме дека нè окружува.
     Во паркот, пред езерото, работниците почнаа да градат споменик. На местото од камената џамија, што ја урнаа минерите на сончев ден, пред години. Судијата Короман шеташе меѓу градителите, го пцуеше небото врнежливо и тешко за работење и викаше: „Ќе биде поголема од фараонските пирамиди во Египет. И во историјата на цивилизацијата моето име ќе стане рамно со името на Рамзес II.“
     Професорот Трендоски се врати во Охрид. По него трчаа сурија деца. Гимназијата беше затворена, се одеше само до четврто одделение. Токму колку што беше потребно да се чита истаријата на градот и да се смета на пазар.
     – Далеку сте останале зад светот – ни рече професорот – што стана со вас, не можам да ве препознам, луѓе ли сте или мајмуни?
     Рековме: – Ние сме најубавиот град на светов. Ние сме град со најстара култура.
     – Каде е? – праша професорот.
     Го однесовме кај црквите и спомениците, а тој гледа и се смее. Како да му е мило од нешто што видел, што значи негова победа и остварување на некакво негово тешко претскажување. Ние се собравме околу него, глад и молба ни беа полни очите додека го гледавме и покажавме кон Галичица. Таму ни снег ни облаци, само кора од мраз што боли и стега, како да се фатила околу срце. Посилно се стиснавме околу професарот, цела таа сурија сиромаси што немавме ни куќа ни кошара, ни се чинеше близината негова ќе нè затопли и ќе ни го поврати животот. А тој падна, доодено старичиште.
     Споменикот го соградија. Целиот од дрво резбано, со широки чардаци што гледаа кон езеро. На врвот крст. До крстјот бајрак. Пред влезот војници. Со сабји и перјаници. Да го чуваат мирот, да не ги одвеат времето и коњаниците. Судијата Короман влезе внатре. Сакаше, уште жив, дури гледаат очите, да ја впие убавината што ќе ја впие во вечноста. Барабани тропаа од на Кале. А Галичица студеше, замрзната насред лето.
     Така го запаливме. Вратата со катинар ја заклучавме. Клучот го фрливме в езеро. Искушенијата можеа да надвладеат пред болката на човекот и убавината што исчезнува од пред очи. Зашто имаше човек, убеден во непогрешливоста на својот суд и недостижноста во познавањето на уметноста што велеше дека личното пред очите на луѓето грдее како облека од носење и дека совршенстивото само така може да се постигне ако делото исчезне во моментот на своето создавање.
     Границите се отворија. Луѓето, од другата страна, по долгогодишно искуство доаѓа како плева. Целата година беше непрекинат панаѓур. Ние му се радувавме на слободниот повев што нè заплисна одново, само постоеше непријатно чувство од кое не можевме долго да се ослободиме: Странците како да гледаа во нас некаква зоолошка градина.
     Така сè до крајот на годината. Потоа работите продолжија нормално.
      
     
     
     
     
ЕКСПРЕСОТ „ЧАЈНИК“
     Врвеше возот. Од Охрид до крај свет. Експресот Чајник. Потеше локомотивата низ планините, црна и огрдена, а овде ѝ даваа ден одмор за капење и пиење. Ќе се напиеше на станицата а пасле редум ги врвеше сите бифиња оттаму до езеро. Во водата секогаш влегуваше пијана. Такава беше лакомотивата од експресот Чајник. Ја засака градот, уште првпат штом ја виде, и немаше човек што беше здрав и слободен да не одеше да ја пречека и да ја испрати. Ќе умреше Чајникот ако не доаѓаше во Охрид. Боледуваше од астма и ќе го задушеше напорот по стрмнините на светските планини. На испраќање, кага ќе ја видеа свежа и искапена, луѓето плачеа. ¥ велеа: „Кутринке, пак ќе те јаваат и шибаат, старо железо ќе те направат. Ни мајка родена не ќе те познае, толку ќе те измачат“.
     Чајникот патуваше низ цел свет. Црнци, Американци, арамии, банкари се возеа во вагоните, а тој збиваше над шините, астматичен и дооден. И само намислата за последната станица, бифињата и канењето, му даваа сила да издржи. Всушнаст, тоа беше една зелена слика низ пеколното сонце на Африка, што трепереше пред очи, ту блиска и јасна, ту далечна и замаглена. Штрафовите се одвртуваа и сакаа да отпаднат, оџакот се нишаше и сакаше да одлета, а сликата тогаш се приближуваше и сè се враќаше на своето место. Кинезите слегуваа во Шангај, нечувствителни кон ништо. Беа жолти и само себеси се сакаа. Беа ладни и љубов не искажуваа. Чајникот пискаше. Не за поздрав, туку од болка. Дури беше млад, целиот свет го сакаше. Го пречекуваа на сите станици со цвеќе и музика. Луѓето беа восхитени што се родил, брз и далекооден. Коњите на кланица ги носеа, колите 'рѓосуваа фрлени на буништата.
     Во Охрид влезе нова држава. Се менија униформите и началниците. Инаку, судот, полицијата и војската останаа во истите згради. Се направи митинг за правината на новата власт, се подели некоја вреќа брашно, и пак се продолжи по старо. Беше лето и горештините стегаа. Амалите тапо дремеа под дуќаните. Кучињата ги фаќаа сенките и ги нишаа главите вознемирени од мувите што се осмелуваа да слетаат и на испуштените јазици. Селаните идеа само во пазарен ден. Толку натежнуваа горештините, та и мислата за светот и Чајникот некаде дремнала.
     Истреб умре. Го нашле оладен во аголот на неговата одаја. Остави железан кревет, еден душек, две ќебиња и чингено канче. Насладниците се тужија на суд. За рамноправна поделба на наследството. Младиот лекар Камнар, тогаш вратан од учење, со солзи во очите патетично изјави: „Умре Истреб, а како да умре едно време“. По два дена Истреб се врати. Рече: „Станав од гроб зашто видов дека не можите без мене“. Сите Еѓупци се испијанија во Ориент. Во Ориент еден дел од кафеаната беше преграден со ѕид и тука амалите најпријатно пиеја. Денот на воскреснувањето Истребово градот го прогласи за празник. Никој не работеше, освен бавчанџиите и мајсторите. Секој сакаше да го чести Истреба.
     Му велеа: „Истребе, брату, дури отко умре сфативме колку бил пуст градов без тебе!“
     Истреб не се отрезна цела недела. Навечер врвеше по чаршијата и пееше. Чаршијата беше пуста и студена. Истреб седнуваше на некој од рамните камења пред дуќаните и ја очекуваше зората. Во неговата душа се собираше сета љубов и тага што можеше да се собере во душата на едан човек. Му се чинеше дека душата му гори, како борина запалена в темница. Низ мракот летаа светулки. Тој со рака фати светулка и ја залепи на челото. Таков со сјајот на чело, за миг се почувствува како војник на засебна војска. Офицер со еполети и високи чизми. Стана и почна да чекори. Со рацете го даваше тактот на некој свој марш, а нозете шлапкаа, боси, по калдрмата. Уморен седна на каменот. Времето разноразни војски го јаваа. Селаните ќе облечеа униформи и ќе завладееја. Не за долго, зашто врамето, побудалено или пијано, си играше со луѓето и државите. Ги слушаше агите, седнати на Теферич, како прикажуваат за Турско. Една постојаност, на обликот и мислата, што не ја менуваат ни година ни генерација. Агите го тераа амалот да им ги пее старите песни. Тој пееше од срце, неговата особеност беше сè што правеше да прави од срце, и дури ги редеше ветвите зборови и звукот на старото време, и самиот беше вљубен во минатото. Се замислуваше како везир, во срма и дијаманти, окружен со сјајот на Истокот. Беше негов целиот свет, Стамбол и волшебните убавини на Анадолија, а во главата на секој човек битисуваа само името алахово и името Истребово.
     Кога дојде првиот воз, си отиде царството султаново. Засекогаш. Со возот дојдоа нови војници. И почна новата ера: на променливост на сè што е човечко. Дури и државата стана нетрајност; парата пердув, името слама. Многу богати куќи пропаднаа, а нечуени имиња за ноќ станаа господари и силници. Кога дојде возот, Истреб беше млад и веднаш се спријатели со локомотивата. Го восхитија мазните шини што се протегаа паралелно во непознатото. Духот на дедовското скитање се разбуди во него. ¥ шепнаа: „Кажи, реки, полиња, луѓе, сè имаш“? Минариња и цркви? И дрвото абонос?“
     Го запали таа страст да отпатува. Богатството го мереше не по тоа човек што го држи скриено во ќуп, или со авлија заградено, туку со видокругот што го зафаќа окото.
     Заедно со Чајникот ги помина сите бифиња од станица до пристаниште. Во последното бифе Чајникот му рече: „Ајде, појди со мене“.
     Истраб се израдува и го баци во поцрнетиот оџак.
     Праша: „Ќе го видиме Багдад? И харемот на султанот Абдула?“
     – Сè ќе видиме – рече Чајникот – и пирамидите од твојата прататковина Египет. И жените од абанос во Патагонија.
     Чајникот тогаш беше млад и ниеден штраф не му беше 'ргосан. Можеше за еден ден да испие пет буриња вино. Стана од бифето и влезе во вода. Влегуваше полека, чекор по чекор, за да ја почувствува пријатноста на допирот езерски.
     Кога излезе од вода, му довикна на амалот: „Зготви се, утре тргнуваме“.
     Истреб се зготви, како што беше ред за таков долг пат, го наполни ќесето со тутун и појде на станица. Тука се собрал цел град. Да го испратат него и Чајникат. Напред локомотивата ја накитиле со аргафан. Градоначалникот со крпа ги бришеше стаклата на прозорците од возачот. Садиловци свиреа и пееја.
     Агите стоеја настрана. Најстариот меѓу нив, Ариф-ага, го викна кај нив. Му рече: „Чув, ќе си одел“.
     Локомотивата писна да го поздрави.
     – Кога ќе стигнеш во нашата држава – му нарача Ариф-ага – кажи им нека го искршат возот и ваму да дојдат. На коњи, и како што е ред за алахови војници.
     Истреб се доближи до локомотивата.
     – Здраво, пријателе – рече Чајникот – качувај се.
     – Не – рече Истреб – никаде не одам. Никој таму не познавам. И кој татко барам во дуњата?
     Локомотивата записка од болка. Едниот оџак се откачи и летна в облаци. Штрафовите чкртаа и болеа дури превезуваа луѓе и ајвани од град в град. Тогаш, првпат, возот помисли дека сè старее и дека животот е скромен спрема желбите што може да се остварат.
     Градскиот одбор го одликува Истреба со медал за љубов кон градот. Тај беше првиот Еѓуптин што беше одликуван во Охрид. Весниците пишуваа за него, во училиштата учителките час му посветија.
     Беше лето кога Чајникот за последен пат дојде во Охрид. Ни претседателот ни партијата не излегоа да го пречекаат. Беше пазарен ден и селаните со торби и вреќи слегуваа од вагоните. Локомотивата скапната чекаше да излезе последниот патник, да се откачи од вагоните и да киниса по најсаканиот пат до езеро. Од нејзината младост многу држави се изредиле, многу стари куќи се урнале и нови се соградиле. Времето имаше заби и љубеше да грицка по луѓето и нивните адети. 
     Чајникот со зарипнат глас го поздрави Истреба.
     Овој беше единствениот жив што останал од денот на првото доаѓање.
     – Здраво, другар – рече Истреб.
     – Здраво, другар – рече Чајникот.
     Заедно тргнаа кон градот. Дури одеа и застануваа, Чајникот силно чкрташе. Немаше делче на неговото тело што не 'рѓосало. Градот беше пуст тој ден зашто сите здрави и слободни отишле да го пречекаат првиот авион. Локомотивата се фрли во вода, отплива стотина метри и се врати на станица.
     Истреб се качи во локомотивата и тргнаа. Рече, ќе застанеме на една ливада и таму ќе умреме.
     Работниците, по нив, ги корнеа шините. Станичната зграда ја преправија во продавница за бакалски стоки. Се продаваше: шеќер, сол, конзерви, бои за чевли, црн пипер, пасти за заби и бричење... и задолжително гуми за жвакање.
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
АРИСТОТЕЛ ОД РЕСЕН
     Првото на што се сеќавам беа гранките на дрвото. Се навалило кон староста, правливо и напаѓано од разноразни инсекти и други штеточини, а сепак доволно силно да се задржи на бетонот, меѓу плочите и џадето по кое деноноќно татнеа возила. Тоа дрво ми даде сила да се поткренам на лактот и предизвикувачки да погледнам во луѓето што ме имаа заокружено. Кој бев и што барав тука, сè уште не ми текнуваше, освен што станав свесен за присуството на два гаврана на највисоката, најмалку оштетена гранка на неголемиот чинар и на ветвите ѕидови на кафеаната што се издигаше во хотел, балкони и црвена разиграна чатија. Под чатијата седело од ластовица.
     Се сетив, тоа беше Ресен. Целта на моето патување. Дваесет и три дена беа зад мене. Десет години талкање, патешествија и освојување на туѓи поодмрзнати земји.
     Се кренав на нозе, ја истресов правта од панталоните и влегов во ресторантот. Хотелот „Турист“, некогашниот ан на Нанчевци, единствениот локал отворен за јавен живот.
     Порачав мастика. – Дупла – викнав по Симета на Верга во извалкана келнерска кошула. – Како и обичио.
     Како ништо да не се изменило. Ни кај Симета на Верга, ни во ресторантот, ни на плоштадот. Треба само да ја истресам правта од својата глава и од своите панталони, да ги исчеткам чевлите и пак сè да биде по старо.
     Мојата фигура на европски интелектуалец никого од нив не збунува. Бавчанџии, јаболкари, налбати, амали, таксисти и продавачи, само љубопитно го набљудуваат моето ново издание. Како отсекогаш да очекувале промена на мојата личност и сега само споредуваат дали тоа што сум јас денес се совпаѓа со нивните предвидувања.
     Станувам од столот. Од шанкот на ѕидот подаваат чинија со гулаш. Мирис на кромид, на мрсни јадења, на запршки. Божем намерно се вртам на сите страни, добро да се нагледаат на мојата појава. Сув и прав како вретено, во бели проѕирни панталони, профинета кожа, забелена коса што паѓа небрежно над ушите, челото и јаката од маичката.
     – Ви личам ли на некој? – сакам да ги прашам, и веќе во себе ги слушам нивните восхитени извици: На Бетовен, на Шопен – но се сепнувам од сознанието дека тие никогаш не чуле за великаните на Европа ниту им е гајле за нив.
     – Колку одат јаболката на пазарите во Битола, Скопје, Белград и Љубљана? Да даде господ годинава да не фати град. Да заврне уште еден дожд за да не останат плодовите мали како шикли! – тоа се нивните размисли, нивните молитви, мелодии и композитори.
     Излегувам на плоштадот и гледам во коцките. Цела педа прав, како овде да се слиле сите патишта на светот. А само едно џаде, што се продолжува кон запад и исток – и ништо повеќе. Ни раскрсници, ни железнички јазли, ни пристаништа, ни аеродроми. Едно џаде, од турско останато, што ги врзува Охрид и Битола.
     Ми текнува да се запрашам: Која беше мојата прва свесна слика кога се родив? Дали помислив дека крушата чии гасеничави лисја се нишаа пред прозорецот е најблагородното дрво на светот? Дали си реков, овој прозорец со четириаголна зелена рамка, изработен во работилницата на Живета Дограмаџијата, со стакло што ѕуни при посилен ветар, и потемнети клинчиња што го прицврстуваат за рамката, и одамна исушен, испукан и на места подронет кит, со бело тантелно бризбизе што го покрива до половината, а од таванот виси кусо, платнено везено перде, е окото на домот загледано во убавината на животот? И неголемата градина, целата покисната во влажните есенски денови, со паднати лисја што почнуваат да гнијат и соголени дрвја во очекување на зимата, и поткршени, темни остатоци на стебленцата на пиперот и патлиџанот, сè така мртво и сиво до оградата од плит покриена со турска ќерамида што го заградува дворот на соседот.
     – Среќа што е лето – реков гласно, со дикција и тон од кој мораа да се отворат нивните усти, научени така да ги слушаат само свештениците и спикерите на телевизијата – и што нема дожд!
     Околу мене само талогот на градот. Таше Чва, со излупен политир на гитарата, Ико питачот со вечно подадена рака и искривена шија, Дорче на Поља, најголем комарџија, женкар и пијаница, и сите бадијалџии и пензионери од градот. Се разбира другите, оние што го сочинуваа неговиот здрав елемент, гласачи и одборници, работници и службеници, аргати и препродавачи, беа во јаболковите градини. Да вадат и прскаат.
     За малку ќе го заборавев! Некогашниот мој другар од училиштето, врсник и надеж на нашата учителка, свирач на флаута без слух и дарба – седеше во пајтонот, со кожена наметка на рамениците, дремеше.
     Ми текна дека мора да се вратил, од своето патешествие, пред мене, но сега тој не беше важен.
     – Меѓу нив да се посее семето на напредокот – почнав да ја повторувам во себе мислата што зрееше и растеше во мене низ сите години на моите странствувања и студии. – Семето на научната мисла, филозофокото семе за човековиот род и неговата егзистенција. Зашто неосознаени, тие ќе останат вечно овци што пасат по пасиштата без да знаат за својата вистинска вредност и задача.
     Грабнав една маса од ресторантот и ја наместив токму на средината од плоштадот. Зад мене споменикот и последниот поткинат обрач на сонцето што се затскриваше зад Петрино.
     – Зад Петрино – викнав гласно, качен на масата – е врвот на сите човекови напори. Кој ќе се искачи на него, се искачил на последната точка до која допира темнината и за него веќе никогаш сонцето не ќе зајде.
     Иако ништо не им реков, сите што ги спомнав напред, мои поранешни сограѓани, поседнале на работ од тротоарот, пред ресторантот „Турист“ и внимателно гледаа во мене. Тие стануваа моите први ученици, а јас бев нивниот Аристотел. Аристотел кој се вратил од светот, од светот на изгрејсонцето и пладневната сончева височина, овде да го врати семето на мислата, украдено од нив уште пред нивното раѓање. Дека најголемиот човеков плод е неговата слободна мисла, претворена во илјадници модулации и варијации, а не јаболката и рибите и биолиците што се тркалаат во крајбрежните калишта!
     Пајтонџијата пукна со камшикот. Коњот пред него за'ржа. Дисагите висеа од вратот, а од нив ѕиркаше сено. Зад опашката куп лајна.
     – Шопен и Аристотел! – чув како промрмори пајтонџијата. Тој беше најблизу до мојата маса и иако ми беше отстрана а јас не гледав во него, знаев дека завива цигара. Водена шурка, остаток од плунката со која ја навлажил харијата, му се лизгаше по раката. – Тикви со расол!
     Јас знаев дека тој, единствен од моите ученици, чул за нив. Сеедно што тие ништо не му значеа, тој беше единствениот што можеше да ја согледа мојата сличност со тие исчезнати –великани и да ме замрази поради тоа. Иако бевме некогашни другари и блиски сопатници на нашето првично заминување од градов. Дали јас му го одземав неговото првенство, местото на првиот патешественик што тргнал со кораб да го пронајде патот за Индија?
     Тогаш од толпата на пензионерите стана неговиот татко. Постар од синот над триесет години, на крајот од своите вечни кругови и ограничени патеки низ синорот на градот, а мене ми се виде и помлад и поличен и поживотен од сите што дремеа наоколу. На што ли им личам, се запрашав малку разнишан во мојата самоувереност, театар ли гледаат во мене, или кловн што им го развеселува попладнево?
     – Ти си како Колумбо – викна таткото кон синот, тропајќи со ковчестите, пожолтени раце. – Всушност, ти си само заблудениот патник, додека тој е оној кој знае што открива.
     Колона мрави врвеше преку плоштадот. Една по една, во црна непрекината низа, низ правот. Јас застанав мирно и ги поздравив. Така стоев додека и последната не се скри зад ќошот на хотелот „Турист“; во нерамниот, непоплочан сокак што продолжуваше кон полето.
     Скокнав од масата и тргнав по нив. Добив и за мене нејасна желба, да застанам на нивната опашка и да им се придружам. На колоната на мравите што го завршуваше и овој ден и се враќаше кон својот конак. Некое ненадејно пламенче ме запече во срцето. Тие се среќни, помислив, тие мора да се среќни, онака наредени, по успешно извршената работа, без непотребни прашања и недоуменија, онака наредени во неразрушливата колона.
     И веќе бев зад аголот на хотелот „Турист“ кога тие ме заокружија. Идиотски, деформирани лица, со водникави очи во кои, како фитил на догорување во газијата на ламбата, светкаше последното јазиче на надежта. Талогот на градот, пензионери, питачи и бадијалџии, кои го завршуваа долгиот празен, ден што личеше на претходниот и на илјадници друга пред него, кои немаа ни работа, ни пара, ни мисла, освен сè уште недозгаснатата надеж дека сепак нешто ќе се случи на плоштадот што ќе внесе промена и во нивниот живот. Театар ли, циркус ли, чергари со мечка или банда разбојници, што ќе дојаваат по џадето и ќе се спрострат на празниот плоштад меѓу хотелот и стоковната куќа за да ги покажат своите белосветски умеења.
     – Тоа ли се моите ученици? – се стресов со наплив на гадење во мевот и се обидов да ги отурнам со рацете за да им се придружам на мравите.
     Моите бели пантолони од фина, скоро проѕирна ткаенина, беа валкани, косата што ми паѓаше на тилот и челото потна; устата сува од говорењето, а мислата полегната по правот се тркалаше како скапаното магаре или прејадана мрзелива свиња. Европската мисла, за која потрошив десет најубави годиеи од својот живот талкајќи по белосветските земји полни со мразишта, магли и виулици, убеден дека таму е вистинското место за вистинскиот човек, сега вратена на праизворот се валкаше во правот.
     Пајтонџијата, не помрднувајќи се од предното седиште на пајтонот, пукна со камшикот. Од дрвото гракнаа гавраните, но никаде не летнаа. Сонцето одамна зашло, а месецот се лулаше во кодифето на небото, чиниш султан се одмора во харем среде убавици.
     – Само две страни – викнав гласно фатен во стапица од која ми се чини и нема излез – исток и запад поврзува џадето. Само мрави и гаврани, работници и безделници. Никаде место за мислата. Ја донесов на табака, ја изнесов на плоштадов, а ја исколваа гавраните.
     Тоа беше голема мисла, таа што ја изреков окружен со безделниците, во првата ноќ по моето враќање во Ресен, непрочитана во никоја книга и нечуена од ниеден филозоф, и јас си реков дека тоа зборува Аристотел од Ресен. Во мене, како и во сите луѓе што се занимаваа со интелектуалните работи, беше безгранична гордоста со себе самиот и убеденоста во сопствената вредност што ја надминува далеку вредноста на просечните смртници.
     – Зошто се врати? – за рака ме држеше таткото на пајтонџијата, – Кажи ми сега зошто си решил да се вратиш во градот на кој пред десет години фрли со камен?
     – Зошто? – се свртив и јас прашално кон него. Да кажам за своите големи планови и мисли, немаше да разбере. Да му кажам дека светот само го мрзнеше моето срце, ќе помисли дека сум мрсулаво дете недостојно за вниманието на возрасните. Реков: „Заклучив дека само во Ресен можат да ја оценат мојата големина.“
     Ме гледаа збунето. Та зарем им требаа височини, на тие ползачи што лазеа по правта? Доста им беше еден споменик и височината ва камбанаријата и минарето. Тоа им го прочитав во очите.
     Меѓутоа се излажав. Пајтонџијата стои пред мене. Тој подобро ги познаваше од мене. Дури и мене самиот, вака вратен во родниот град. Зашто светот беше друго, таму можеш да се преправадп дека си нешто, дури и пред себе самиот. Во родното место, каде сите те познаваат уште од лелајка, не. Тука си само Ико питачот, Таше Чва, Дорче на Поља, со сите особености што се врзуваат за тоа име. И никој не може да ги измами, ни со диплома, ни со облека, ни со одред војници зад себе. Така ни јас со мојата филозофска перика.
     – Тргнете се – викна пајтонџијата и удри со камшикот за да ги растера – и пуштете му пат.
     Пред мене сокакот. По краиштата ендеци во кои пливаат пајки. Мравите исчезнале и јас немав желба да ги стигнам. – Зошто? – си реков – Да сакав да бидам мравка, немаше потреба да се родам како човек и да патувам во светот.
     Се свртив и погледнав во дрвото, а гавраните веќе не беа таму. Масата што ја имав донесено на плоштадот беше тргната. На нејзиното место стоеше автобус. Главите на поспаните патници љубопитно гледаа во нас. Тие всушност никаде и не патуваа; познати цели: исток и запад, горе-долу.
     – Честам по една пијачка – им викнав на безделниците. – Во „Турист“.
     И тромо ја помрднав ногата. Истата врата со оштетен лак, истите чаршафи со дамки од јадења, црни штици што чкртаат под чекорите, келнер кој е близок како домашен човек, лица без маски, голи, избраздени и посни, здодевни како муви без чие присуство летото и денот се чинат туѓи и недоживеани.
     А сепак, онаа мисла дека сум филозоф, дека сум некаков Аристотел од Ресен, кој треба да ги открива тајните на животот и светот и на нив да ги подучува луѓето, никако да се одлепи од мене. И што е почудно, таа се залепила за правта и ѕидовите, навлегла дури и во главите на сограѓаните и јас за нив и не сум друго туку нивниот градски филозоф. Тоа е поим врзан за мојата личност што ќе ме придружува довек без оглед каде патувал, со какви занаети се занимавал и какви облеки и печат удирал на своето тело.
     – Аристотеле, – викна пајтонџијата откако ги испивме мастиките – качи се на пајтонот.
     И двајцата кружиме низ градот. Парадна прошетка на новиот повратник. Прозорците на куќите жолтеат, со фиранги што ги сокриваат станарите.
     – Уште еден круг – вика пајтонџијата.
     Утре повторно ќе излезам на плоштадот, ќе седнам на масата во „Турист“, ќе порачам мастика со сода, во истиве бели, туѓински панталони и маичка, со долга виткана коса и композиторска глава, но веќе никој во мене не ќе гледа чудо. Уште еден познат примерок во менажеријата на градот.
     – А пак што – си велам удобно наместен во задното седало на пајтонот – зарем постои разлика меѓу вистинскиот и измислениот Аристотел, меѓу крстеното име и прекарот, кога и едното и другото служат за препознавање и одбележување на луѓето? А овде, во градот, луѓето се познаваат по прекарите, додека крстените имиња се заборавиле.
     И во ноќта што и припаѓа на месечината на небо и мене во градов, ми се чини и нема други светли точки во нашите синори – се додека не забелее денот и сонцето не ги засени сите ѕвезди, од природно и индустриско потекло.
     
     
     
     
     
     
     
     
     
ИБН ХАРУН
     Човекот само еднаш е млад. Ибн Харун веќе не е таков. Дрвото во авлијата пред куќи се исушило, поцрнело. Ибн Харун може горчливо да се смее на пропуштеното, на она што можел да биде а што не е. Тој се смее на долгото патување, на среќата ли, на карванот од камили, коњи и магариња, преку пустините, полињата и планините. И на галиите, големи дрвени корита со јарболи, кои се добродушни и пријателски на мирната морска шир, но злочести и страшни на бурите и далгите. На оваа Струга што не е ни кораб ни град, ни конак, ѓаволот знае што ќе да е, но во која тој се пикнал, запрел среде патувањето, заморен можеби за миг додека повторно не го опфати жедта за нови видици, но повеќе не мрднал. Еве го, педест, сто или илјада години поминале оттогаш, тој по кој знае кој пат на пазаришен ден стои пред мостот и гледа во Дримот, чатиите и пазарџиите.
     Кога стигна во Струга женското што го држеше на коњот пред себе и кое не беше ни Еѓупка, ни рисјанка ни Турчинка, што не беше создадена да биде мајка како сите други женски деца што се раѓаа, туку така, на шегобијците и будалинките златна играчка да им биде, се изнасмеја, ја изврти главата, онака ниска и златокоса од пред него и одоздола му рече: 
     – Овде никогаш ништо не било и не ќе биде. Освен што гладни патници застанале, отспале и заминале. Овде како мој град да е, самовилски, што е невидлив за луѓе а за самовилите полн палати и плоштади.
     И иста, неизменета во својата суштина и оправдување, остана Струга оттогаш до денес: ни селце, повеќе како скеларска колиба за стан на скеларот што има куќа и дом на друго место и засолниште на патниците додека се врати скелата и ги поземе.
     Со тоа женско, Калушка што ја викаше, на Ибн Харун му било најмило. Таа ретко зборувала, завиена во својата коса како во царска шамија, само окото, големо и џешко, гледаш како се наѕира меѓу влакната, и одвреме навреме, на неговата мачна тага и најтешка мисла што е одушка на чемерот и безизлезното, да ја фрли косата зад себе, да се затрча по собата како комарец брмчејќи меѓу диваните и мангалот и да се смее гласно, диво, подбивно, како ветар низ гола планина. Ибн Харун тогаш забораваше на својот чемер, ја креваше главата од мангалот и зачудено го следеше нејзиниот лет низ собата не можејќи да разбере од каде сега овде оваа чудна птица, што не е ни птица а лета и пее на некој чуден глас кој е неразбирлив за човека а има само човечко, подбивно значење. Зашто никоја друга живинка на земјава не знае да се смее и да игра подбишега со себе и со своите маки, освен човекот. За секој друг маката мора да се победи, мора да се киниса на неа, макар што не се знае нејзиниот предизвикувач, макар тој бил непобедлив, но мора да се напаѓа.
     – Жалиш – одговараше женското – играчка откако тој силно ќе ја истепаше со кожен ремен од индиски крокодил, тирански удирајќи ја да му каже зошто се смее, терајќи ја да ја подели со него својата мисла и горчина – жалиш што не си со оние што победуваат и губат, со оние што те мразат и ти завидуваат, со оние кои и ти исто ги мразиш и им завидуваш, а од кои ти се згади. Сега жалиш зашто сфаќаш дека си и ти како нив и не можеш без нив.
     Ибн Харун занемуваше од таа мисла искажана низ устата на женското – играчка за која тој дотогаш веруваше дека е празна, дека има само убави облици по кои е привлечно одвреме навреме да помине со рака, седефести очи во кои со задоволство можеш да погледнеш, но дека таа може да ја насети неговата најдлабока мисла и да му ја поврати како брегот Оден ехото, никогаш не верувал. Да мислат можат само големите луѓе, што носат мечови и бради, што се бијат на боиштата или се трујат во палатите.
     Тој чекореше по одајката и ја загледуваше од сите страни играчката, а таа стои на една нога во средината, птица од обдарен скулптор фатена во мигот пред да долета. Потоа ја фати за раката, го зеде коњот и почна да лета, да бега по полето што врволи крај Дримот. А и тој исто подбивен, удира од камењата и се смее, ехото се одбива од планината, како во долината на Оден кога се молел пророкот. И повторно женското молчеше, завиено во златната коса, лежеше на него и пушташе да ја водат тој и коњот небаре заедно пропаѓаат во бездната, а таа ужива во тоа, ужива во својата моќ тој да не може без неа ни да пропаѓа.
     Во Струга запираа и други силници. Ќе ги измамеше реката што истечуваше од езерото, богата, зелена, широка, ќе се напиеја од водата и ќе помислеа дека во ваква вода мора да се раѓаат големи луѓе, богати градови и убав живот. Ќе направеа колипка, само за прво време, за првата ноќ, со намера веќе утре од Јабланица да донесат граѓа и да соѕидаат палата. И така остануваше. Зашто реката беше павлака, лажен смарагд, јаловица што течеше неродно, доволна сама за себе, без потреба луѓе да вреват од страните и да ја загадуваат. Таа разговараше сама со себеси и само себеси се сакаше.
     Силниците од тие колипки кога ќе ја видеа Калушка како се шета меѓу куќарките и крај Дримот со Ибн Харуна, ќе посакаа да ја имаат. Ќе помислеа дека жената е творецот на породот, дека без неа нема ни дом, ни град, ни живеачка. Се собираа на пазарот пред мостот и молеа да им ја продаде, дисаги полни златници, арапски коњи, плантажи во Азија нудеа за неа. Му велеа, ти си стар, досега рода не си направил и пуштат ја ние да ја усреќиме. Калушка стои крај него, на плочите измазнети од луѓето и копитата, се покрила со косата, а тој со своето изострено око забележува дека таа ни не слуша што зборуваат, целата ѝ се предала на реката што ја мами кон себе, што ја привлекува како праизворот, сестра. И тој веќе не ги слуша, ја фаќа за рака, ја крева ва раце и бега со неа кон почетокот на истекот, кај езерото.
     Некои од придојдените се излажуваа и дом изградуваа. Висока палата, од камен и бетон, со гипсени ангели и глави, со името на стопанинот и годината на градењето, со широки порти со звекири и клепала. Тие палати никнуваа грдо меѓу ниските куќарки, како вештачки калеми што не се фатиле. И луѓето кои живееја во нив загинуваа во големите одајки полни огледала и политирани креденци, персиски ќилими и белосветски чудесии, и не можејќи да најдат рамнотежа меѓу својот дом и живеалиштето. бргу-бргу изумираа.
     Ибн Харун живееше во колипка од трска. Тој седеше на рогузот а Калушка му пееше. Пееше песни за морепловците што тргнале преку океаните на џунки накитени со овновски глави, пленици на големите далги, слуга на морскиот цар. И, пееше Калушка, сеедно што никој не се враќаше од походите, секоја пролет од брегот кинисуваа морепловците на малечки џунки накитени со овнови глави. Што ли бараа морепловците на океаните, пееше Калушка, луѓето не разбраа.
     – Јас сум од морска земја – рече Калушка по песната – и тргнав во џунка со овновска глава, една пролет.
     Кога бил царот во Струга не се знаеше. Во куќите во кои живееја луѓето немаше злато и царевите немаа зошто да царуваат. Цариниците само ќе протатнеа по улиците, не запирајќи ги запотените коњи, брзајќи кон вистинските градови во кои имаше и дуќани и палати и златари. Кога врвеа цариниците Ибн Харун ја покриваше Калушка со својата долга наметка, случајно да не запре лошото око на неа и да не ја однесе како подарок за царот. Тој мислеше дека неговата Калушка е најсовршената играчка во царството, донесена од егзотични земји, за царска трпеза правена, случајот што ја намерил во неговите раце. Колку што врвеше времето, тој сè повеќе беше убеден дека таа е најсовршената и не сакаше да се оддели од неа, му се чинеше тоа во црна сиромаштија би го донесло. Зашто кога таа беше во единствената одајка на колипката сите предмети добиваа златен отсјај и заигруваа, како душа да им дала, со сонце да ги огреала. И Ибн Харун остана во Струга, уплашен дека кога би тргнал со неа во вистинските градови и меѓу вистинските луѓе и таа би отишла од него, како што оди се во вистинскиот живот.
     Кога дојде на таа мисла, кога таа цврсто се всади во него, Калушка умре. Тоа беше идната пролет. Цариниците ја однесоа и ја балсамираа, за пирамидата.
     Оттогаш за Ибн Харун почна безвремието. Немаше ни арно ни лошо, ни убаво ни грдо, ни радост ни тага. Очекувањата угаснаа. Во него не постоеше ни желбата да го види нејзиното балсамирано тело, зашто тоа не можеше да запее, не зрачеше со сопствен сјај што им дава душа на предметите, што го оживува и затоплува него самиот, та да може да го засака. Среќата, како и сè што вреди на овој свет, беше чуден, волшебен, спој на калта, глинена форма над која замавнал волшебникот со своето волшебно стапче и таа заживеала. Кога ќе згасне животот во неа, моќта на волшебникот, пак сè во проста кал се повратува.
     Ибн Харуна на овој свет го одржуваше уште само Дримот. Застануваше крај мостот и занесено гледаше во неговата студена вода, горда, одбојна, доволна сама за себе. Ни капка од својата убавина и совршенство не сакаше да им поклони на куќите околу себе, толку беше самбендисана и несвоежлија. Тој сеедно стоеше на сонцето и бараше во неа да најде некаква одгатка за Калушка и нејзината моќ да го задржи во Струга. Мораше да има врска меѓу нејзината убавина и убавината на реката. Пазарџиите врвеа околу него, со торби и магариња, со лижалчиња в раце, во забани и антерии, во некакво празнично задоволство и потрага по радоста. Луѓето беа среќни што се родиле, што го имаат сонцето и што можат да се движат под него. Тие не гледаа во него, висок, широк, брадест, стар, како да не постоеше во нивниот живот. Тоа го штрекна Ибн Харуна и му роди нова мисла, дека тој, всушност, не живеел со луѓето, се оттуѓил од нив. Другите од градот продаваа стакленца во ниските дуќани со ќепеци, донесуваа стоки од Тирана и Битола, свиреа на свадбите и панаѓурите. Тој само со Калушка, само со неа седеше во својата одајка и си играше. И дождот и снегот и летото како да не постоеја, ако не заиграа во нејзините очи. Ако запееше таа за летото, и тоа ќе влезеше низ отворениот прозорец и ќе му проструеше низ снагата. Но таа најчесто пееше за своите далечни морепловци и Ибн Харун најмногу од времето што го помина во Струга го помина далеку од неа, во далечните топли земји меѓу морепловците што загинуваа во далгите. Дури и неговото патување, на карван од камили и магариња, почнато во можеби уште подалечна земја и можеби уште пострашно и повозбудливо, го заборави кога ја чу песната за морепловците. Ако таа запееше за полжавите, тој и со нив ќе се соживееше.
     – Чудна е силата на играчката – рече Ибн Харун пред мостот на Дримот, меѓу луѓето што врвеа и не го забележуваа. – Тие како да немаат свој живот, како ние живот да им даваме, а доцна сфаќаме дека со нив сопствениот живот сме го загубиле и во нивниот свет, под нивна власт сме потпаднале.
     Реката Дрим и понатака ги воодушевуваше луѓето, убава но самодоволна. Тие, горди на неа, забораваа на сопствените домови и сиромаштијата во која им се раѓаше породот, дури забораваа и самите на себе и на патиштата по кои требаше да кинисаат и да се вратат, туку живееја само со зелениот тек на нејзиното корито по кое патуваше водата. Ако еден ден таа пресушеше или престанеше да истечува од езерото, тие ќе застанеа на брегот не знаејќи што да прават со себе. Како и Ибн Харун без Калушка.
     
     
     
     
ТЕМЕН ВИЛАЕТ
„Просветителството ја сфаќа афирмацијата на своите принципи како ширење на светлината во темното, како просветлување на светот“.
(Од едно предавање одржано на Сорбона во 18. . година)
     Ова е приказна за Ефтим Робе и за противречноста меѓу телото и духот. Сказна за ластарот на една од највисоките лози, најучениот човек на Балканот во тоа време, повратник за кого граѓаните на Охрид велеа: „Не е на неа“, сиреч несреќник чиј дух беше излегол од природното престојувалиште и како нимбус трепереше над неговото теме.
     Татко му рече: „Сине, доаѓа времето на светлината. Ќе одиш во Европа и ќе станеш најучениот човек од нашиот вилает“.
     Европа беше од другата страна. Само тенки конци од пајак или свилена буба, како оние што ги испуштаа новите трговски куќи, се тегнеа од овде дотаму. Возот татнеше од Стамбол до Париз. Доаѓаа мисионери во црни ризи и гледаа. Црни бумбари со буфнати очи. Сакаа нешто да продадат, што врвеше тешко на овој пазар.
     Него го чуваа момците. Со патлак на појас одеа зад него. Тој носеше европејски костум и црвен фес на глава. Чорбаџиско дете – завидливо велеше сиромашната христијанска раја.
     Возот беше ламја. Испушташе чад и оган од оџаците. Околните куќи се тресеа. Луѓето што се возеа во него се гледаа како црви со човечка лика. Коњот и магарето беа божји превозници на земјава. Европската чума, чија инкубација трае долго и која не убива одделен човек ил ајван туку од која заболуваат времето и обичаите, во Монастир го донесе пајтонот. Турски офицери, австриски конзули и градски трговци се возеа со него. Побожниот народ се крстеше и плукаше. Ориенталната мрзеливост, кал и прав беа белези со кои се сродил векот. Ако му га симнеш ѕвездите на офицерот, од него ни прост војник не бидува.
     Ефтим Робе се симна во Париз. Сорбона. Врвот на европскиот дух и престиж. Човеци во црни мантии, со смешни шапки, важни лица и препреден говор беа во средиштето на академскиот народ. Тие беа новите свештеници што требаше да ги слуша и да ги достигне. Воспитан од мал да биде прв од првите и на мегданите секогаш да победува, тој веднаш реши и да ги надмине. Во монастирските сокаци организираа боеви на петли и двобои на овни. Публиката околу тапо гледаше во борците, со гурелави очи од кои ѕиркаа семките на наследниот идиотизам. Ефтим Робе седнуваше на првите клупи во амфитеатарот и учеше. Се убедуваше дека и Балканот е дел од Европа, иако сè уште на нејзината темна страна, и дека тој, балкански христијанин, Словен по потекло, напоен на изворот на елинската култура, се нашол на правото место. Ако денес сонцето изгрева во Париз, тогаш и неговото вистинско место е тука. Долготрајната епидемија што дошла од Ориентот во широкото поле на Пелагонија и ја заразила најубавата гранка, мора да се отстрани. Умоболникот е долу, велеше тој, нервно растројство поради кое болниот не ги препознава ни родителот ни потомството, ниту пак своето место во светот.
     Науката велеше дека и умоболството и чумата се болест како и секоја друга, без оглед на широчината на зафатот и опасните последици, за која постојат и лек и лекар. Ефтим Робе ја студираше филозофијата која учеше дека сè што не може да се објасни со здравиот разум претставува заблуда, предрасуда и празноверица. Векот, задоен со идеите на Волтер и Русо, беше ги надул до пуквачка сфаќањата за силата на умот и за природната добрина на човекот, кој на балканската спржена земја се беше смалил пред јатаганот и камшикот и немаше поголема вредност од мувата што се отепува со прост удар на рака. Очите на Ефтим Робе се ширеа до експлозија пред идеите за еднаквоста, рамноправноета и братството на луѓето и пред учењето за општествениот и моралниот напредок на човештвото, што ги соопштуваа трирогите паларии. Тој на очите става очила. Со метални рамки што се бесеа на уши.
     Ефтим во Париз се повеќе се затвораше во себе. Немаше ни пријатели, ни роднини, близок човек да си ја отвори душата. И таа, натисната од едната страна со ударите на новиот свет, а од другата страна со гордоста што ја понесе од стариот, темен вилает, си изгради железен оклоп кој од ден на ден, од година на година, стануваше подебел и понепробоен. Само одвреме навреме, на празниците на бескрајната осаменост што не можеа да ја продупчат ни многубројните гласови на соседите, ни татнежот на колите што не престануваше до полноќ, ,тој излегуваше на малиот балкон од хотелската соба што се надвиснуваше над булеварот и гласно, колку што го носи грло, пееше:
     „Свету шарен, свету мил,
     кажи, кажи кај си бил“.
     Тоа беше идеално убаво, тоа што го предаваа професорите за човекот и природните закони. – Да создадеш такво општество – размислуваше Ефтим Робе по изблиците на болката, седнат на постелата меѓу четирите блиски ѕида – во кое се сите еднакви и рамноправни и достојни за почит! Во кое човекот ќе биде и власт и граѓанин, а не како долу обичен црвец што загинува бесшумно под тежината на полицајот.
     Робе се обидуваше да замисли како ќе изгледа општествениот договор на Балканот, меѓу тесните сокаци, врвовите на минарињата и камбанариите, фесовите, чалмите и камилавките, под вжештените зраци на сонцето и правта на излоканите џадиња, но неговата градителска мисла секогаш на половина пат калдисуваше. Немаше сила или во неа или во него. Од неа, без негова волја и учество на здравиот разум, какс производ на ѓаволот кого не можеше да го избрка, секојпат се изродуваше тиранин, семоќен султан кој со сабја и барут го организираше редот меѓу луѓето и ги определуваше нивните места и улоги. Како запрега од осум бели коњи што галопираше по белиот друм, водена од неговиот камшик.
     На испитите покажуваше одличен успех. На професорите не им беше симпатичен, во него гледаа туѓинец, твор што крадешкум влегол во нивниот кокошарник, но мораа да го признаат неговото одлично познавање на нивното учење. „Оној балкански дивјак – зборуваа тие во своите кабинети – совршено ги интерпретира нашите просветителски идеи. Сепак, додека тој зборува за природните закони според кои луѓето треба да ги наредат меѓусебните односи, јас секој миг очекувам од убаво скроениот костум да скокне дервиш со сабја в уста и чалма на глава и како вепар да јурне на мене. Што мислите, колеги, што ќе стане со нашите просветителски идеи среде фаталистичката филозофија на Истокот во која човекот е ништо а силата е сè?“
     Тоа беше прашањето што најчесто си го поста-вуваше Ефтим Робе во својот париски стан. Првобитната одбивност спрема новиот град се повеќе опаѓаше. Колку што се доближуваше времето на завршувањето на студиите, тој се фаќаше себеси заљубен во широките улици, железните огради, детинската развревеност на граѓаните, безгрижниот клепет на чаршијата... Носталгијата по родниот град, во првите години силно присутна во него, речиси исчезнала. „Како нишалка – честопати тој ја употребуваше оваа споредба – долга штица поставена на ногари, со едната половина в небо, со другата на земи“.
     Писмата од родителите беа чести. Во нив ништо интимно. Само известување за здравјето, суви податоци за блиските и познатите, опис на надворешните настани. Во последното писмо од Монастир му поставуваа прашање за неговите намери. Беа разбрале дека ги завршил студиите и подготвува докторска дисертација. – Кому му треба тоа – прашуваше татко му – во Турско каде редот го прави сабјата а не мислата, парче хартија на кое некој френски професор со својот печат ќе потврдува дека Ефтим Робе, син на трговецот Константин од Монастир, докторирал на делото на Русо?
     Ефтим ги кинеше на ситни парчиња татковите писма. Тие го пратија ваму да ја изучи Европа, да ја запознае одблиску, до нејзината најскриена внатрешност. Ним, како на велетрговци кои својата егзистенција ја обезбедуваа на врските меѓу Балканот и Европа, им беше важно еден член на нивната куќа да добие јасни претстави за партнерите со кои работеа. Понатаму не се протегаше задачата што му ја беа поставиле. Тоа му беше јасно соопштено кога заминуваше. Членовите на куќата Робевци мораа да бидат во функција на фирмата што го носеше нивното име. Секој подалечен интерес можеше да наштети.
     Ефтим Робе докторира на темата: „Просветлувањето на човекот“. Во неа само апстрактни поими и контемплации црпени од книгите на француските енциклопедисти. Највисока оценка. Според исказот на новиот доктор по филозофија даден веднаш по докторирањето, новите идеи, во нивната вистинска смисла, немаат ниту можат да имаат значење за Балканот. Човекот што ги познава одлично, за Балканот е никој и ништо, безначајна сенка пред чија појава 'ржат дури и протагонистите на тамошните нови струења. Одразот на просветителството на Балканот има значење само како нова идеја што е поттикната од европската, но без суштинска сличност со неа.
     – Тогаш зошто? – праша еден од присутните на јавниот разговор.
     Ефтим Робе, облечен во црна тога и со трирога паларија, ситен но со гордо крената глава, жив поглед и решителен глас, вака одговори:
     „За да ѝ докажам на Европа дека на Балканот сè уште се раѓаат луѓе!“
     Ефтим Робе се пријави за асистент на катедрата по филозофија на француските енциклопедисти. Иако имаше подобри оцени од другите, најсоодветна докторска дисертација и други научни предности, не беше избран. Следбениците на новата европска мисла, која пропагираше за еднаквоста и рамноправноста на луѓето, одбраа еден Французин, далеку поситен и по мисла и по знаење од македонскиот Словен.
     Ефтим Робе, качен на ламјата, како црвец со човечка лика застанат на прозорецот, плукна на Франција. Таа реакција ја беше научил од простиот, неук, турски и балкански народ, кој со гнасење ја отфрлаше секоја непозната сила што ги рушеше вообичаените облици на времето и векот. Според нив, сè ново е производ на шејтанот кој сака нешто да расипе во нашето живеење.
     Вратен на Балканот, каде неговата диплома немаше никаква вредност, неупотреблив за трговските работи, по одлука на фамилијата Ефтим Робе беше пратен во Охрид каде Робевци имаа куќа и чифлик. Да ја обработува земјата, која беше единствената реална и полезна книга на светот, единствената почва којашто под светлината на сонцето раѓаше плодови. И тој целосно ѝ се посвети и ја изврши новата задача што му ја даде семејството. Иако за граѓаните на Охрид тој остана смешен чудец, заразен од непозната европејска болест од која неизлечиво заболуваше човечкиот ум. Децата се собираа зад него и викаа: „Јадам – не јадам, јадам – не јадам...“ Така се однесуваше темниот вилает кон недоветните, недозреаните и кон сите што ги казнил Господ да се мрднат со умот и да шетаат по светот без разбирлива цел и смисла.
     Така беше прифатен и од Европа и од Балканот првиот научник од Македонија, кој на крајот од деветнаесеттиот век на Сорбона ја одбрани докторската дисертација за просветлувањето на човечкиот ум.
     
     
     
     
     
ГРИГОР И ЦРВОТ
     Повлекувам црта со перцето. Сина, мастилава линија. Да се направи живот од тоа море е боженска работа. Зашто имитацијата останува мртво, вештачко подржување на животот. Целата смисла на моето живеење е во сината линија. Хиероглифи. Се меткам пред хартијата, со молба и омраза, а сета моја љубов е сведена на резултатот. Проста математика.
     Клопотарците врзани на коњите ѕвонат напред. Сум се одделил од карванот, од кираџиите зафатени со муабетите и тутунот. Лист по лист, цигара по цигара излегува од нивната уста. Пагурчето в џеб, го вадат одвреме навреме и тргнуваат. Лута водичка што го разблажува правот. Само планини, без дрвја и трева, околу патот. Горе – долу, како низ животот.
     Во мене клацка радоста. Душата ми е исполнета до врвот. Прв пат на елинската земја. Се навалив и ја бакнав. Тоа е мојата духовна татковина, изворот на мојот дух. Кираџиите рамнодушно ја газат. Си велам, простиот дух и нема потреба од силен вруток. Есено време, септември а колку одиме потаму, како да одиме во потрага по летото. Џештина. Врзуваме водени шамивчиња околу глава, ја бришеме потта од вратот. Ретките извори крај кои одмораме се најмилите меани. Нозете треперат, снагата се гушнала со земјата, водата ги милува градите.
     Атина! Целта на мојата младост. Синот на Омир е пак меѓу своите. Сум ја поминал дваесеттата година а овде одново сум дете. И скокам од камен на камен, како скакулец, по белите плочи на Акрополис. Охрид, во кој ми живеат најмилите, во кој е мајка ми која ми е најљубимото суштество, бледнее. Секоја за прв пат видена, обична, неубава куќа, секое тесно криволиво сокаче, небото кое се чини подлабоко и повисоко и посино ,од сите синила што некогаш сум ги видел или сонил, како да ми легнале на срце, да ми се блиски и мили и со ними моите очи и душа со радост се поздравуваат. Луѓето поминуваат крај мене, во бечви и европејски рутишта, црномурести, костенливи, дебели и слаби, со широки гради и месести задници, суви како оскоруши, со четвртасти ковчести лица и големи носишта, и сите ми се чинат познати и блиски, често ми се случува во ними да препознаам некој од моите оставени сограѓани. Уште на првиот чекор си реков, еве го градот во кој би можел вечно да живеам. Тоа го рече мојот ум, додека мојата внатрешност, крвта уште од почетокот вриеше и клокотеше туркајќи ме да нурнам подлабоко.
     – Омире, реков, еве сум кај тебе! Одев и ја кажував Одисејата. Машкото во мене, сретнувајќи се со милиот поглед на некоја од момите, ме бодинаше со остенот препознавајќи ги Пенелопа и Елена во женските ликови што ме разминуваа. Отворен бев за љубов, оф колку бргу би ѝ ја дал сета моја нежност на некоја од долгокосите, двоножни лепоти.
     Тоа ми беа првите впечатоци. Потоа крвта ос-тинуваше. Требаше да се сведат сметките, да се докаже правото да се живее тука, да се оправда духовното татковство на Омира. Се олабавив. Почнав да набљудувам постудено. Постоеја два пола, две спротивности со кои се одликуваше животот во Атина: Луѓето и каменот. Трајното и нетрајното. Уметноста и занаетот. Што е стихот во споредба со скулптурата, се прашував стоејќи со часови пред каријатидите. Над мене, над Акрополис дуваше ветер и ми ја вееше косата, ладејќи ми го вжештениот мозок. Есенција ли, гранулат ли во кој беше сочуван духот на најумните, најблагородните луѓе на Стара Грција? Живите ме плашеа со својот простотилак. Само неколцина што се занесуваа со минатото, а и тие во душата ситни, одмаздливи, робови на личните амбиции. Во никого од ними не можев да ги препознам моите јунаци. Земјо, си реков, какво семе си пуштила да изникне од твоите сокови?
     Работев. Го пишував својот состав. Тапијата со која сакав да им покажам ними, да и го покажам на Елада правото да се наречам нејзин син. Откровението што се случи со мене кога ја прочитав Илијадата ми удрило печат за цел живот. Бев го научил грчкиот јазик подобро од сите ученици во Охрид. Псалтирот и другите црковни книги што ги читавме не можеа да ми ја наранат душата. Мојата малечка, десетгодишна душа сакаше да игра, да се опијанува со мирисливите цутови, да скока од цвет на цвет, а не да ја опиваат со тешкиот, темен мирис на темјанот. Кога ја прочитав Илијадата, небото се отвори над мене и ме озори виделина од која можев да ослепам. Таа книга ми причинуваше радост, ми ја разгоруваше фантазијата, ја даваше волјата да живеам. Елините, си реков, биле вистински луѓе. Титани. А црвите околу мене, кои се влечкаа по правта на векот, ме исполнуваа со одбивност. И веќе тогаш си ја поставив целта, да отидам во светлата Атина, во постојбината на вистинскиот живот.
     Колкаво ќе беше моето разочарување ако откриев дека Атина повеќе не постои. Што ќе беше тогаш со мене, со мојата животна радост и волја, ако духовната убавина останала само во книгите? Ќе имав ли сила и понатака да живеам како моите црви ползејќи низ калта и правот, во потрага по некакви приземни задоволства? Не знам, но Атина постоеше на географската карта.
     – Постојат ли црви со крилја? – ме праша еден ден еден мој охриѓанец кој како мене се беше нашол на Атика.
     Јас бев збунет. Тогаш ја пишував поемата во која го опејував летот на орлите. Сакав да му докажам на Омира дека и во планините, далеку од морињата, живеат синови достојни на неговите јунаци. А за црвите со крилја сè уште не бев чул ништо.
     Атина беше топол град. Зимата беше куса, врнеж-лива, ама без снегови и мразишта. А сепак ми студеше околу срце. Дури е лете кога каменот пукаше од горештина. Каменот ми беше најблискиот пријател. Оние бели мермери што ги обликувале рацете на старите Елини. Ова семе, си реков, што никне денеска е плева, ме исполнува со студ, ме одбива од себе. Господ ми е сведок колку сакав да им се доближам, да станам дел од ними. Тие беа рамнодушни и недоверливи кон мене. Простак ли ме сметаа, поради моето словенско потекло? А јас пак не можев да бидам друго од тоа што бев. Не можев да се откажам од мајка ми која ме родила, зашто покрај духовното што ме врзуваше со ними и јазикот што го бев засакал и на кој се предеа најпрефинетите конци на мојот дух, со мајка ме врзуваа крвта и чувствата. Тие сакаа да го земат мојот дух, ама телото ми го отфрлаа, мислејќи уметноста на чија слава сакаа да се греат осиромашува како и златото, ако се подели со друг народ. Алчен и скуден ли ум! Од своја страна јас пак тогаш си мислев оти богатството што ни останало од Елините му припаѓа на сето человечештво и е толку поголемо и посилно колку појќе луѓе се греат на него.
     Мојот дух беше изграден кога тоа се случи. Грмотевици секаа од Олимп и силни дождови се истурија на земјата. Стоев под едно дрво целиот искинат како маче. На соне сонував дека сум Ристос распнат на крст, на мојата Голгота. Повторно се вратив во Охрид. На Атина, каква што беше на географската карта, од камен и тула, фрлив со камен. Никој пат повеќе таму. Решението ме растревожуваше, ми го кинеше срцето, можеше да ме убие. Зашто Омира сè уште го сакав, повеќе од сè друго во духовниот живот, и чекорењето по земјата по која тој газел можеше да ме дотолчи. Додека се враќав по стрмните пустелии, Охрид ми се чинеше малечок, сив и неинтересен, сеедно колку да се трудев да ја разгорам љубовта кон мајка и кон блиските таму што ме чекаа.
     Реалниот живот беше многу груб, тоа го бев искусил од најрано детство, а убавината кон која тежнеев и која што ме опиваше беше високо, високо до самото небо. Тогаш, додека чекорев бавно зад кираџиите кои завиваа цигари, се сетив на прашањето од мојот охриѓанец, поставено уште на почетокот на мојот престој во Атина: „Дали постојат црви со крилја?“ Задачата беше тешка, прометејска, како што би рекол мојот татко по дух, ама немаше друго чаре. Затоа што јас бев Григор од Охрид, Словен по раѓање а Илијадата и Одисејата му припаѓаа на друг народ. Тоа ми стана јасно додека чекорев низ вжештената Тракија, меѓу памуковите полиња што ги береа аргатите. По дух аристократ, по тело плебеец – си реков одејќи меѓу берачите на памук што ги сожалував како браќа, осудени да работат на туѓи полиња.
     Охрид го примив како казна. Тоа веројатно ќе ги возбуди моите сограѓани кои сакаат сè што ќе се каже за нивниот град да биде пофално. Ама мое е да бидам искрен и да ги кажувам работите какви што се. Јас бев поразен, а враќањето во родното место не претставуваше друго до признавање на мојот пораз. Зашто јас си имав поставено цел да станам втор Омир, да ја освојам Елада, да бидам нејзин поет кој ќе го продожи делото Омирово, а тоа не го остварив. И срцето ми се кинеше, ми плачеше, а животот што ме чекаше ми се гледаше празен. Знаев, како поет јас сум готов. Повеќе мојата рака не ќе испее ниеден вдахновен стих. Зашто ги бев замразил Грците, нивното духовенство и јазик, а човек кој ќе ја замрази културата на чиј извор се напојувал и растел, повеќе не може да пее.
     Двојството меѓу љубовта кон мајката и кон таткото кај мене дојде до парадоксален израз. Софокле и Едип си играа со мене. Требаше да се урива сè на што дотогаш сум градел и да се гради одново, иако притоа и самиот ќе бидам урнат. Со мазохистичко уживање се предадов на новата работа. Целиот ѝ се дадов на мајката, иако таткото повеќе ми требаше сега кога бев станал возрасен човек. Го зедов мечот искован во ковачницата на Хефест и си го пресеков најубавиот дел. Ме обзеде хистерична смеа. Момчето што веруваше и се смееше од срце, засекогаш е прободено со мечот. Исполнет со црна омраза, ќе градам црни кули. Господ ми е сведок за мојата неизмерна љубов кон Елините. Тие се виновни што не сакаа да ме примат онаков како што бев. А сепак се прашувам, можеа ли тие да бидат поинакви? Не беше ли во прашање нешто трето, посилно од ними и од ограничените сили на човекот? Меѓу неговото тело и дух постои цело небо.
     Со божја помош открив дека и црвите летаат. Добиваат крилја од хартија и се вивнуваат во небото. Таа преобразба ја докажуваше боженската сила на духот. Сè беше воздушесто, убаво и нереално.
     Но јас повеќе не можев да летам. Моите крилја останаа спржени под Акрополис.
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
ЧАЈЏИЛНИЦА
     Ламбата има мирис на човечко месо. Ноќе, додека седиш во чајџилницата, светот е поубав. Чајџилницата е на крајот од паркиралиштето, на аголот меѓу две високи огради, од другите страни заградена со штици, кон небото пак штици и терпапир. Низ таванот пробил олукот на ќумбето, зачаден како нос на нилски коњ.
     Автобусите доаѓаат и отспиваат на тоа паркира-лиште. Меѓу нив, од вторник до четврток, останува и автобусот од Охрид. Стариот иселеник, некогашен шофер во истото претпријатие, со воден сунѓер ги брише неговите прозорци. Ги наближил седумдесеттите години. Екрем Аго.
     Со автобусот доаѓа Стефан Баткоски. Водич на патниците. Ќелав, малечок, црн. Кога ќе пристигне автобусот со охридска регистрација, очите на Екрем Аго се навлажнуваат. Малечкиот водич има чувствително срце. Иселеникот и водичот разговараат за далечниот град.
     Екрем вели дека добро живее. Вели, сами се, тој и жената. Деца немаат. Имаат внуче од братучед и на празниците тој оди пеш на другиот крај од Стамбол.
     – Секогаш му носам чоколада. А внучето уште од врата скока, ми се обесува околу врат и вика „Што ми донесе, стрико?“
     Директорот на автобуското претпријатие го знае Екрема. Заедно работеле додека Екрем живеел во Охрид. Убави спомени им останале и тие по малечкиот водич си испраќаат поздрави.
     – Да останеше овде – вели директорот Асен Џико стискајќи ја в раце топлата кеса со лимони пратена за него од Стамбол – Екрем сега ќе имаше пензија.
     Асен Џико е човек – велеше длабоко нурнат во чувствата гласот на некогашниот шофер.
     Седат во чајџилницата што е во аголот на паркиралиштето и пијат чај. На малечкиот му се чини дека таа чајџилница прикрпена во аголот на празниот простор е неразделен, најзначаен дел на тоа место. Малечкиот има изразено чувство за топлина на предметите. И кога ќе се врати во Охрид тој носи топла претстава за паркиралиштето. Можеби љубов за единственото нешто што го засакал во големиот град. 
     – Ќе пиеме уште еден чај! – вели Екрем Аго во топлата замагленост на чајџилницата. – Јас честам, ќе се лутам, ти си гостин.
     Го испиваат и третиот чај и излегуваат во влажната обвивка на ноќта. Чудно, малечкиот се чувствува пијано, како да излегол од кафеана по испиени три мастики. Мисли, овој човек нема долго да живее, сиромав и несреќен. Знае дека не може со ништо да му помогне, дека никој никому не може да помогне на овој свет, тоа судбината се замешала во животот на неговиот соговорник и можеби ненамерно силно удрила со својата опашка. Размислува, што ли го терало шоферот да го остави родниот град, пријателите, работата што ја сакал, сиот живот на кој бил свикнат и кој не му бил лош, и да отиде во да-лечниот свет во кој дотогаш никогаш не бил и за кој го врзувале само легендите и мечтите. Навистина, во неговата одаја уште од дете на ѕидот висела слика на сарајот од султанот, сите украсни предмети ја имале смарагдната боја на истокот, во сите приказни и рас-кажувања на возрасните провејувал копнежот за некогашната слава и волшебната убавина на турската престолнина, но дали заради една приказна, сеедно колку привлечна била, може да се остави дотогашниот живот и да се тргне во неповратна авантура? Малечкиот водич не му префрлаше на некогашниот шофер за непромисленост и грешка, само му беше жал што и овој пријатен човек се заплеткал во пајаковата мрежа. И него го привлекуваа авантурите, и тој беше незадоволен со едноличниот живот на својот мал град, без подвизи, без убави жени, без возбудувања нодлабоко во себе беше свесен дека кај него копнежот ќе остане само копнеж и дека ќе го мами само уште малку, додека не се ожени и уште подлабоко не ги закачи своите канџи во цврстото ткиво на родното место. Крајно, тој како и неговите пријатели копнежот го давеше во алкохол, во пијанството патуваше, освојуваше, љубеше, а наутро неговото изморено тело и умртвените чувства премислуваа дека алкохолот е спасоносниот вентил за незадоволниот човек.
     Екрем Аго никогаш не вели дека ќе дојде во посета на Охрид. Малечкиот му кажува дека директорот рекол ако сака да се врати ќе му обезбеди добра работа и добра пензија. Екрем само немо одмавнува со главата. Тој скинал со тоа и зошто го нудат со лажни возбудувања! Јас добро живеам, вели Екрем Аго, ми се допаѓа работава. Тие не сфаќаат, си вели во ребе, дека пријателството и спомените за некој човек и град се едно, а живеењето во тој град и меѓу тие луѓе е друго. Простикави, тие не знаат дека човекот живее право и напред, сеедно дали газел по мермер или кал, дали по градини или песочни пустини, дали во богатство или сиромаштија. Само бедните души газат горе-долу, тргнуваат и се враќаат, одлучуваат и се пишманат и на крај никаде не стишуваат. Ако и сум згрешил, вели кога останува сам со улицата што го враќа дома, сам сум згрешил и сам ќе страдам. Ама во животот не постојат грешки, само судбина.
     Утредента, во предвечерјето, автобусот се готви да замине за Охрид. Еден саат пред заминувањето е договорено малиот водич и бришачот на стакла да го испијат последниот чај во чајџилницата. Дождот стивнува, луѓето испаруваат, чевлите се гнасни и покрај многубројните чистачи што извикуваат од своите подвижни дуќанчиња на тротоарите. Малечкиот претходната ноќ се препил со мастика и сега со закрвавени очи безволно оди на договорената средба. Кога стигнува на паркиралиштето на кое се наредени автобусите, тој не забележува дека тука се случила промена. Само е зачуден што го нема Екрем Аго да го пречека со својата топлина. Кога стапнува пред охридскиот автобус, гледа пријателот клекнал на земјата загледан некаде пред себе.
     – Колку беше убаво место! – вели бришачот на стакла. – Колку пријатни часови поминавме во него! И сега каде ќе пиеме чај во овие долги денови, каде ќе се забораваме, каде ќе седнуваме и ќе раскажуваме за Охрид кога ти со автобусот ќе дојдеш овде?
     И со раката, без да погледне натаму, покажува во аголот кој е грдо празен, без бараката на чајџилницата од чиј дрвен покрив се до сношти чадеше оџакот, топол како нос на нилски коњ. Само на калливата земја лежат штиците од двата ѕида што го доградуваа аголот и два-три расфрлени столови.
     – Дојдоа полицајците и урнаа. Било бесправно изградено.
     Во автобусот малечкиот водич се растажува. Се чувствува како да му ја нанесле најтешката, последната неправда на пријателот. Всушност, пред да го совлада дремежот, тој помислува дека повеќе нема зошто да доаѓа во овој царски град, некогашно средиште на светот, дека тој град полн со сараи и палати, џамии и мостови, полн со оружарници и златарници, без дрвената чајџилница во аголот на паркиралиштето силно осиромашил и сега претставува огромно грдо чудовиште што го одбива со својата бесчувствителност.
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
ФИЛИП И ЛЕБЕДОТ
     Потем неколку години лебедите пак слетаа на езерото. Бели, со долги вратови и меки пердуви, најдобар доказ дека војната конечно си отишла. Целиот град слезе на брегот да им се радува. Тие беа знаци на нежноста и љубовта, а сепак немаше маж кој не дојде да ги поздрави. Зашто по гладот, стравот и страдањата секому му недостасуваше убавината.
     Филип слезе последен. Иако беше еден од првите што ја чу веста за нивното пристигнување, беше заклучил кусо и суво: „Граѓаните го најдоа по водот да ѝ се радуваат на слободата“.
     Тој немаше многу време да размислува за повратниците. Птици! Иако никогаш не беше видел лебеди, неговото внимание, обземено со постојаните состаноци и секојдневните проблеми на градот со кој управуваше, мораше да се соочува со трговците кои одбиваа да ги предадат скриените стоки во своите магази. – Реакционери – викаше тој гласно пред своите службеници – ако не сакаат, затвор!
     Претседателот на градот уште беше млад и неначнат од страотиите на војната. Син на вдовица – измеќарка, тој од дете мораше да се главува за чување на селските говеда. Заради помош на куќата, мајка му уште не служен војска го ожени со девојка постара од него. Тој не се спротивстави, ја почитуваше мајка си и сметаше дека тоа е така. Целиот живот, редот по кој живееја луѓето беше однапред пропишан и во една единствена функција: да се обезбеди храна за себе и семејството. Кога отпочна војната и кога комунистите, собирајќи ги најсиромашните, го поканија да им се придружи, тој веднаш се согласи. Зошто да размислува дали треба да се промени дотогашниот начин на живеење во кој тој од почетокот бил газен и ограбуван? Влезе во војската на парталковците и стана друг човек. Неговата ѕвезда летна кон височините. Смрдеата на говедата и погрдните извици на селските стопани повеќе не ги слушаше. Пушката в раце и погледот низ нишанот.
     По победата прво го пуштија на училиште. Победниците мораа да образуваат свои кадри. Така се рече и тој со сета наследена упорност се зафати со книгата. Беше војник, војската му се допаѓаше и послушно ги извршуваше сите наредби. Го почитуваа, се плашеа од него, го слушаа неговио суд. Тој сè уште не беше сигурен во новата улога, самодовербата не беше созреана во него и на се околу себе гледаше со отворени, љубопитни очи. Еден ден, велеа неговите учители и водачи, тој ќе се најде себеси и ќе ја изора браздата.
     Филип ја почувствува самодовербата кога беше поставен за претседател на градот во чија околина се наоѓаше неговото село. До победата само неколку пати беше влезен во него, со претпазливи недоверливи очи загледуван во дуќаните и во потценувачкото држење на граѓаните. Сега носеше кожен мантил, кожени чевли што крцкаа при одот и главата ја држеше високо крената. Граѓаните се поклонуваа пред него. Ја почитуваа силата и тој го почувствува задоволството од сопствената гордост. Колку е погруб и понепристапен, тие се пољубезни со него.
     Беше втората есен на неговото претседателување кога лебедите слегоа во градот. Сите службеници беа возбудени, само раскажуваа за нив. Филип со интерес гледаше во таа чудна бркотница во која се забораваа плановите за есенската сеидба, актите за експропријација, решенијата за отворање истрага против злосторниците на народот и со занес се прикажуваше за некакви мирни птици со долги вратови и меки пердуви. Тој ги презираше службениците, си велеше во себе дека е тоа неизживеаност на граѓанското воспитување, остаток на буржоаската свест и израз на револуционерната слабост. За да ги отргне од занесот, постојано ги повикуваше кај себе и бараше да му доднесуваат извештај за својата работа. Тие го гледаа со замаглени очи, ги отвораа актите пред него и по првите известувања во кои се опишуваше општинскиот случај, ненадејно, како отргнати од мисла што е посилна од самиот живот, интимно го прашуваа:
     „Другар претседателе, ги видовте ли лебедите?“
     Филип на тоа отсечно се исправуваше на столот, остро ги проникнуваше со погледот и им се извикуваше:
     „Каква врска има изградбата на општинскиот нужник со некаква кокошка?
     Споменатиот замолкнуваше, ја повлекуваше главата во рамениците и се присилуваше да се сосредоточи на предметот.
     Беше недела кога Филип ги виде за прв пат. Добро наспан, привлечен од сончевиот не многу топол ден, несвесно повлечен од безгрижните шетачи, тој тргна кон кејот. Граѓаните, со жените а'ла брацета, со потомството што им се врткаше околу нозете или трчаше пред нив и по нив, ги вадеа шапките и љубезно го поздравуваа. Тој отпоздравуваше одвај забележително. Не сакаше, му беше одбивно да одговара на нивните неискрени насмевки. Тие и се поклонуваа на силата што ја претставуваше, а не нему. Новите чевли крцкаа под него.
     Беше облечен во штофен костум, бела кошула и вратоврска. Помина времето кога градската облека го правеше да се чувствува неудобно. Во партиската школа им велеа: „Победата не значи враќање во сиромаштијата туку издигање над неа“. Неговата издолжена фигура изгледаше убаво во кафеавиот костум. Не носеше шапка. Титовката сè уште му беше најпривлечна, но неа ја носеа само воените лица; качкетот не беше соодветен на неговата функција, а го задржуваа раководителите од работничко потекло; шеширот беше буржоаски наглавник.
     Езерото крај брегот не се помрднуваше. Калаисана тепсија – беше првата споредба на Филип. Во него се будеше нешто ново, некоја дотогаш непозната желба за играње. Да се игра со мислите што му паѓаа на ум, со луѓето што шетаа околу него, со природата, со себе самиот. Тоа му причинуваше задоволство и тој ѝ дозволи на новата потреба да се развива во него. За миг се потсети дека можеби како дете тој никогаш не играл. Прво со нивната коза, потоа со селските крави – сè само обврски. Играта дозволуваше да се делуваа некорисно, да се живее бесцелно, да се подава на задоволства што се неразбирливи за сиромавиот човек. – Играта – си рече тој несвесно насмевнувајќи му се на едно дете кое за малку што не се удри во него, – е задоволство резервирано за богатите и силните. И се реши ова убаво безделнично претпладне да ѝ го посвети токму на неа.
     – Добар ден, другар претседателе – пред Филипа се поклони шефот на Одделението за поплаки. Во раката ја држеше шапката а главата ја беше наведнал понизно токму пред левата половина на претседателот. Филип, обземен со новата игра, забележа дека темето на шефот е ќелаво, во положбата во која се беше поставил изгледаше како геометриско кружно поле во средината на тркалезната глава и Филип спонтано, со отворена рака удри во небранетата голина. Ударот одѕвони гласно и сите што беа во околината се свртија кон изворникот. Лицето на шефот на Одделението за поплаки, по првата изненаденост, се развлече во љубезен, среќен израз. Присутните, соочувајќи се со шегата, гласно се насмеаја. Денот беше создаден за радост и веселба и претседателот на градот се беше решил да ги развеселува своите сограѓани.
     Во следниот миг Филип ги виде лебедите. Пловеа крај брегот а децата им фрлаа леб. Првиот впечаток му беше дека се тие неприродни, индустриски производи какви што гледал во излозите на големите градови. Се лизгаа по водата без видливо движење, со исправени долги вратови, механички макнуваа со клунот во водата и пак се враќаа во првобитната вкочанета положба. – Дури и оваа скудоумна птица – си рече Филип – е свесна за својата убавина и горделиво се прчи пред нас, илјадапати поумни суштества.
     Филип застана на брегот и се препушти на глетката на лебедите. Ги имаше десет. Тој се потсети на еден текст со кој ги образуваа идните комунистички раководители, во кој се споменуваше дека лебедите се најзаљубливите суштества на светот кои не можат да живеат без својот партнер и дека тие се симбол на буржоаската убавина. Фактот што ги гледаше чифтосани го потврдуваше наукот од избледената лекција.
     Филип помисли: Ете на светот живеат некакви лебеди а јас досега не бев ни свесен дека постојат. Дали со тоа што јас не знаев за нив беше посиромашен мојот живот, или пак животот еднакво си врвеше и без тоа сознание? Јас напред знаев за птиците што служеа за храна или пак за тие што му нанесуваа штета на имотот. Ги знаев по изглед, по име и навик и многу пати имав работа со ними. Ама за птиците коишто служат само за разубавување, не ќе чуев ако не победеше револуцијата. Дали тоа значи дека револуцијата отвора нови патишта за сиромасите кон дотогаш непознатите предели?
     – Добар ден, другар претседателе – крај него зажуборува умилен женски глас.
     Ја препознава, една од службеничките во градскиот одбор, иако не ѝ го знае името. Со долг откриен врат и куса подредена коса. Тој и порано ја забележал, поради тоа што се одделуваше од другате со своето однесување и облека. Уште во селото така тој ги замислуваше градските жени, според фотографиите што понекогаш ги гледаше во весниците. Во големиот град каде што се школуваше, имаше многу слични на неа. Овде, таквите беа ретки.
     – И Вас Ве привлекоа лебедите – продолжи таа. Очигледно, таа не се стеснуваше како другите од неговата претседателска личност. Филип се фати себеси дека се чувствува неудобно пред неа, дека дури и е уплашен од средбата и ненадејно се запраша дали можеби жена му заборавила да му ги исчисти чевлите пред излегувањето и скришно погледна надолу.
     – Би сакал – Филип се обидуваше да си ја поврати сигурноста – да имам еден в куќа. Да ме буди наутро.
     – Тоа е тешко – рече таа. – Тие тешко го одбираат својот пратнер. Еден за цел живот. Кај нив нема ништо попатно.
     Таа се смееше дискретно, со внатрешен оган чии отсјаи одвај пробиваа во надворешниот свет. Требаше човек длабоко да задре во нејзините очи за да го почувствува огнот, но тоа беше опасно. Особено на брегот каде беше собран целиот град.
     На Филипа таа му личеше на лебед. Со издолжениот врат, белото однегувано лице, леснината со која се движеше, без напор, како да се лизга низ животот влечена од надворешна сила. Тоа беше вторпат во денот тој да се соочи со убавината, но иако не го имаше интензитетот на првото изненадување, сепак предизвика нарушување на неговата стабилност. Се работеше за убавина во човечки облик, за предизвик поставен токму пред него. Можеше да има убави птици што ќе го занесуваат и привлекуваат, и убави езера во кои ќе сака да плива и далдисува, и убави дрвја со чиј мирис ќе се опива – но тие беа само декор со кој можеше да си го украси сопствениот живот. Додека жената што стоеше жива и блиска, на чекор од него, беше повеќе од тоа. Тој наеднаш целиот потемне. Леснината што ја чувствуваше целиот ден се претвори во претсмртен замор, насмевката што му ги грееше очите остина, радоста што му подигруваше во душата ја замени тага. Почувствува, тоа беше повеќе болка што ја чувствуваше физички, длабоко во внатрешноста на сопственото тело, отколку мисла, дека жената на брегот за него истовремено значи и предизвик и смрт.
     – Се викам Леда – рече жената со истата насмевка, заминувајќи.
     Филип стоеше неподвижен на истото место. Во него немаше сила да ѝ отпоздрави. Му се чинеше, го чу трепетот на крилјата на некоја голема црна птица што летна над него, но немаше сила да ја крене главата и да се увери дали е тоа само плод на неговата душевна состојба.
     – Зошто тоа? – си рече кога малку се тргна од првата маѓепсаност. – Зарем другпат не сум се сретнал со убава жена?
     Ама црвецот работеше во него. Утредента во канцеларијата прво што побара беше нејзиното персонално досие. Леда Н.: завршена гимназија, референт во одделот за имотноправни работи; по татко Македонка, по мајка Чехинка; за време на окупацијата имала односи со окупаторски офицери; заради тоа по војната градот ја жигосал; имало отпор при нејзиното назначување во градскиот одбор.
     Филип знаеше професионално да ги чита досиејата. Суви податоци за кои не врзуваше ништо човечко. Меѓутоа информациите што ги доби од нејзиното досие го возбудија. Претставата што ја градеше за неа како за необична жана со нив уште повеќе се збогати. Тој ги мразеше окупаторите и нивните соработници, тие беа негови непријатели. Да се најдеше во градот веднаш по војната, без размислување би ја стрелал. Доволно би било ова нејзино досие за да издаде наредба за стрелање. Сега тој податок уште повеќе го привлече кон неа. Да ја има како личност, како жена што љубела и била љубена од неговиот непријател! Сознанието дека убавината е уништувачка, сè посилно се изградуваше во него. Како желба, занес и крај. – Од каде тоа кај мене – тој неискрено се обидуваше да се оттргне од таа фаталистичка филозофија, додека службеници и странки здодевно влегуваа и излегуваа од неговата канцеларија – кај мене селски син кој на животот гледаше материјалистички и единствено повисоко чувство што го примив низ воспитувањето беше патриотизмот?
     Единствената уметност му беа песните на мајка му и свирките и ората на селските празници. Во опинци, во шајачени панталони и волнен џемпер, тој га стискаше рацете на девојката и скокаше по ритмот на тапанот. Немаше многу време во него да се изгради чувството за естетската привлечност на жената и за љубовта како судбинско сплотување со спротивниот пол. Веќе со шеснаесет години тој беше оженет, со осумнаесет во бој, со дваесет влезе во власта како победник. Низ животот иташе брзо, без доволно време да се задржи на споредните нешта. Сега кога е на врвот од животот се чини дека му дошло времето да се поврати на она што останало неизживеано во минатото.
     Во приказните луѓето често пати влегуваат во кожата на некое животно. Филип на себе ја стави кожата на змијата. Отровно, подмолно животно, што беше готово да ги усмрти и своите најблиски. Во времето кога тој беше на врвот и кога му претскажуваа качување на уште поголеми височини, Филип помисли дека змијата која што е способна да си го отруе породот, на крај својот отровен заб ќе го забоде и во сопственото тело. – Во името на што и зошто? – тој извика во себе, со силен крик од кој се затресе целото негово суштество.
     Филип се враќа дома. Како и обично, станот е исполнет со гости и соседи од селско потекло. Жена му не може без луѓе. Децата врескаат и скокаат, жените зборуваат гласно како што се научени во планините, и уште погласно се смеат. Тој чувствува мачнина во стомакот. Синот излегува во ходникот и му се фрла во прегратките. Слуша како некој од гостите забележува: „Цел е на татка му“. Тоа треба да биде комплимент, пријатност за него. Додворници! Синот го гледа со отворени, сериозни очи. – Како да претчувствува? – нешто се вознемирува во него. Го спушта на подот. Од носето на детето се лизгаат проѕирни мрсули и непречено се сливаат во подотворената уста. – Мајка му... – помислува Филип со одвратност.
     Влегува во спалната. Вревата на луѓето од дневната соба е одвај чујна. Тој со олеснување издивнува на столот. Прозорецот кон улицата е отворен и низ него се посилно, колку што се поблиску до куќата, навлегуваат извиците на манифестантите: „Животот го даваме, Трст не го даваме“. Гласовите се груби, и сплотени во едно, соединети во толпа, тие делуваат заканувачки. Како да демонстрираат против него! Тој нема сила да се крене и да ги затвори крилата. Ја зема главата меѓу рацете и се загледува во душемето. Што сега, си вели, каде сега? Знае дека одлуката е одамна созреана во него, само е прашање на часот кога ќе ја спроведе во живот. Демонстрантите застануваат токму под неговиот прозорец. Се стемнило и светлините од ниввните факели мистично поигруваат по ѕидовите на неговата соба. Нивните извици од таа близина, во душевната напнатост во која се наоѓа тој, одбивајќи се од четирите блиску поставени ѕида како од катапулт, одѕвонувааат застрашувачки во него. Тој со ужас ја подигна главата од душемето и уплашено погледна низ собата, додека погледот не се запре во огледалото, тоалетното, буржоаска огледало на неговата жена, конфискувано од куќите на трговците, во кое, под треперливите одблесоци на факелите, одразот на неговото лице изгледа туѓ, издолжен, скапнат – воскосано лице на еден мртовец.
     Филип веќе не може да седи на столот. Станува, се движи низ собата, без смелост да ги погледне демонстрантите кои стојат на улицата. Тие очекуваат од него, од нивниот претседател, да излезе и да им одржи говор – со ужас прострујува низ неговата глава. И се добира до спротивниот ѕид, близу до вратата, главата ја потпира на студениот малтер, рацете ги става на уши. А тука, од другата страна на ѕидот, допираат извиците и демонстрациите на неговите домашни и нивните гости. – Јас сум болен човек – се предава тој, по првиот удар со главата в ѕид. – Болен од себе, од своите блиски, од својата борба, од целиот живот.
     Филип оди кон шифоњерот, се поткрева на прсти и од неговата горна плоча, од картонската кутија што е ставена таму за да остане далеку од рацете на децата, го вади пиштолот. Допирот со студеното железо ја стивнува неговата вжештена треска и му враќа дел од загубената сигурност. – Оружјето значи сигурност – повторува Филип во себе држејќи го доверливо, во десната рака, огнениот предмет. Манифестантите се оддалечуваат. Извиците и смевот од другата соба, тропањето на децата, престануваат да удираат по неговите нерви. Му се чини, по првиот удар тој е пак во состојба да размислува.
     – Тоа е опомена – додава тој нежно галејќи ја цевката на оружјето. – Опомена од моите другари, мојата класа, за предавството што сум намерил да го извршам. Прво опомена, потоа казна. Тие верувале во мене, тие инвестирале во мене, ме следеле и ме слушале како водач, а сега јас ги оставам. Мојата љубов за нив, за нивната борба не може да биде мој интимен чин. Јас сум им премногу познат и близок за да можам да имам интимен живот. Кога ќе сфатат дека јас не сум бил онаков каков што ме замислувале, ќе ме растргнат како кучиња.
     Филип се смее на сликата што се појавува во него: Неговото тело на лединката, разнесувано на сите страни од разбеснетите кучиња.
     – Дали јас нешто чувствувам кон нив? – тој се прашува наеднаш. – Нешто топло, човечко, што ме врзува за нив како за браќа?
     Замижува, а внатре мирната површина на езерото по која плови белиот лебед. Ни ветре, ни бранче, ни движење. Водата како да не ја чувствува тежината на лебедот, не се поведува под него, не се помрднува, како тој за неа да е само убав детал што ја дополнува нејзината форма.
     – Убавината – забележува Филип следејќи го односот на езерото и лебедот – со себе не носи ништо материјално и физичко, само трепет со кој се храни душата. 
     Филип излегува во ходникот носејќи го пиштолот в раце. Тој мора да помине меѓу децата кои играат долга магарица. Синот застанува пред него, со истиот сериозен поглед кој како нешто да насетува.
     – Ќе убиеш некого? – го прашува синот. Филип наоѓа сила да му се насмевне на својот син. Последна, проштална насмевка.
     – Еден лебед – одговара тој поздравувајќи со оружјето.
     Надвор небото се намуртило и од далечините пристигнуваат светлосно-звучните најави од громовите. Јужен ветер дувнува од езерото и му го заплиснува лицето со водени капки. Во околината веќе врне дожд и ветрот ги тера натежнатите облаци токму кон градот. Уличните светилки само мижуркаат немоќни пред непријателството на природата.
     Филип е сè уште под впечатокот на разделбата со сопствениот син. – Ќе биде ѕверче како мене – помислува со нежност. – И ќе ме мрази како никој што не ме мразел. Мојот најлут непријател. Зашто оној кој се сака може да се омрзне најлуто.
     Ќе му кажуваат приказни против мене. Најлошото што го чуле за мене ќе го изнесуваат на неговата трпеза. А тој, мал и потпрен на другите, некритички ќе ја прима храната што ќе му ја изнесуваат. И ќе го мрази татка си, не само затоа што го оставил тогаш кога му бил најпотребен, туку и затоа што му нанесол срам. Ѕвездата што му ја ставил на чело потемнела. По неа го препознаваат сите деца и луѓе, а сега таа е знакот на предавникот. Детето пред луѓето не ќе биде само обичен син на разведени родители, туку одбележаниот потомок на предавникот. Над неговото малечко срце две неправди уште од почеток.
     Кога синот ќе застане на цврсти нозе за да може да гледа со свои очи, ќе биде премногу доцна за да го поврати татка си. Непријателското чувство, душевната болка на отфрлениот и презрениот што се собрале во него, не ќе може да ги истисне никакво искуство. Меѓу нив двајцата мостовите засекогаш ќе останат урнати.
     И дождот и секавиците се истуриваат наеднаш. Филип беше веќе на пристаништето. Пред бродот го чекаше Леда. Во бел мантил, со бела марама на глава. Единствената светла точка на видикот. Капетанот го поздрави. На бродот беа само двајца: тој и машинистот. Машините бревтаа, одвај чујно, задушувани од риката на брановите.
     – Не се премисливте? – го запраша капетанот.
     Филип одмавна со глава. Му се допаѓаше времето, во согласност со неговото расположение. Мрачно, врнежливо, застрашувачко, со светлечките ракети на секавиците.
     Филип и Леда седнаа под капетанскиот мост. Налетите на ветрот истуриваа цели кофи со дожд во нивните лица. Леда на ништо не се спротивставуваше; седната до него, исправена, во белиот мантил, со долгиот бел врат и малечката, убава главичка, го држеше за рака. Тој чувствуваше како нејзиниот пулс, рамномерно, спокојно отчукува под неговите прсти. Му беше топло на срцето, по сето што се случуваше со него тоа како да се раскашило и како кнедла му се искачило во гркланот. Бродот се креваше и пропаѓаше меѓу брановите, пробивајќи си пат низ водата. – Бродот го прави последниот, почесен круг за претседателот – помисли горчливо Филип. Зашто тој, како револуционер, како власт и сила повеќе нема да постои. Отсега па натаму тој ѝ се предал на убавината, а таа нема ништо земно и допирливо што би можело да биде од полза за нејзините поклоници. Цената што таа ја бара за себе е најголемата што може да ја плати еден човек: Целиот негов живот, сè што го поврзувало за земјата и ја обезбедувало неговата стабилност. Противредноста што ја добива е небото.
     Ненадејно, низ секавицата што фрли сноп светлина врз облачното небо, Филип забележа, таму горе, во облаците, едно краварче, босо, со крпени панталони и машка кошула, како трча по роглестата четириножна хранителка. Во последниот миг, пред да згасне секавицата, нему му се стори дека кравата по која трчаше голомешето имаше човечки лик, го имаше доброто лице на неговата мајка, а во босото детенце тој се препозна себеси.
     Бродот сигурно си правеше пат низ разулавеното езеро. Грмежите престанаа, само дождот непрестајно се истураше од облаците. Тие пловеа искиснати до кожа. Леда го навали долгиот бел врат и нежно, како нешто што нема физичка тежина а полегнува врз душата, ја потпре главата врз рамото од Филипа. Филип се стресе како погоден од куршум. Беа едно, платнена лотка носена од ветрот низ брановите на животот.
     Некој нов, дотогаш нечуен грмеж, го заглуши рикањето на брановите што се кршеа од бродот. Филип, стресен, замижа и во тишината што ја најде во својата најдлабока внатрешност виде голем орел со џиновски крилја како го зграпчил за вратот, канџите му ги закачил во грбот и го крева во височините, над разбранетото езеро и потемнетото небо, летајќи кон една далечна спила недостижна за луѓе а пристапна само за змеови, гуштерици и птици. Спилата сенишно се издигаше на средината од езерото, бела, обиколена со мирна вода, како златна кула од сказните осветлена со единствениот сончев зрак што се пробиваше низ натежнатите облици.
     
     
     
     
     
     
     
АЛИМПИЕ И БИКОТ
     Целиот долг, топол ден поетот Алимпие Давидов пиеше. Тој си спомнуваше дека отпочна во „Букет“ бучно поздравен од група новинари од „Нова Македонија“ кои со радост го пречекаа неговото појавување во нивното свештено денгубиште потоа продолжи во бавчата на Друштвото на писателите каде што имаше среќа да го најде најмилиот едномисленик меѓу поетите, најискричавото перце меѓу критичарите, најљубениот другар во слободоумните интелектуални разговори, соборец кој во духовните мегдани во последните десетина години го држеше неговото десно крило. Каде и во чие друштво ги помина последните светлини на летниот ден, не можеше да се присети. Поетот ги живееше зрелите години, но духот сè уште му бликаше со енергија и животна радост како на дваесетгодишно момче кое штотуку излегло на борилиштето. Тој знаеше да ужива во задоволствата што можеа да се добијат од животот. Пијанствата со вино и убавина, залудувањето во млади жени и вдахновени песни, вербалните и физичките дуели беа составен дел на филот со кој беше засладен неговиот балкански животопис. Неговото гледање на животот се доближуваше до Бахусовото и поради тоа тој во Скопје важеше за боем. Во времето кога обичниот граѓанин поезијата ја изедначуваше со слободниот живот несопиран со моралните ограничувања, во чаршијата тој беше издигнат на постаментот на првиот боем на македонската поезија. Таквото живеење, кое се одвиваше повеќе во јавноста, во меа-ните, возовите и предавалните отколку во сопствениот дом, му донесе голем број пријатели. Неговото лице на тоа се помрднува во лесна, подбивна насмевка, исправувајќи: „Помалку пријатели, повеќе другари по пијачка и збор“. Нека е и така, но тој во времето кога Скопје стана полумилионски град ги задржа особеностите на чаршиски човек: Алимпие поетот, препознатлив од целиот град, љубимец на јавноста и ѕвезда на страсните прекажувачи на анагдоти за општопознатите имиња кои го претставуваа врзивното ткиво меѓу романтичната паланка што исчезнуваше и студениот многуљуден полис што го наметна цивилизацијата, јунак за чии подвизи и боемски мегдани сакаа да слушаат и оние кои немаа никаков интерес за уметноста.
     Алимпие омаено ганѕаше низ ноќта. Голем и дебел, тој мижуркаше пред блескавите светлини на јавните згради. Беше исполнет со необјаснива радост, го веселеше секој допир со обичните дотогаш невидени нешта, ергенски се вртеше по убавите жени што го разминуваа не забележувајќи го и се смееше во себе на мислата што му падна на ум, дека након-тените девојки што го одминуваа можеби го именунуваа како: „Несмасен вепар, мрсен крмак, презреан ајгар“.
     Воден од потсвесниот водич кому му се предаваше во вакви состојби, поетот Алимпие бодро го помина Камениот мост. Вардар освежуваше шумејќи под него. Поетот застана мирно на врвот од лакот и вртејќи се кон исток со љубов ја поздрави реката. Градите му се надуја од гордост. Големиот Вардар ита кон широкиот Егеј, кон плодното Солунско поле и се впива во синиот Солунски залив, и сè тоа, сите краишта што ги врзува Вардар, на близок, роднински, нераскинлив начин се врзани и со него, со неговата душа која наоѓа изблик во поезијата што ја пишува.
     Светлините преку мостот беа послаби но потопли. Секогаш кога ноќта ќе го затекнеше напиен, поетот љубеше да лунѕа низ ориенталното маало. Бит-пазар беше врзан со неговата младост, ги предеше интимните. сентиментални конци со претците што се одметкуваа надалеку во времето, сите сврзани со овој град кој во нивно време повеќе му припаѓал на Ориентот отколку на Европа. Во такви вечери, колку и да му тежеа нозете, самите го водеа кон Камениот мост, „Портата на минатото“, како што го нарече тој во една своја песна. Таму, на камените сокаци, меѓу сниските реликтни дуќани што се одржуваа упорно во животот, тој имаше чувство дека е воден од повисока сила и еднаш му се случи да минува од едниот до другаот крај, напред и назад, сè до утрото, понесувајќи силен впечаток дека за сето тоа време се возел во кинеска рикша. Утредента напиша песна за амалот облечен во крпи, со офтикави гради, кој го вози на товарна количка низ Старо Скопје, а на секое запирање од пазувите вади корка леб и ја гризе со белите заби.
     Во светот на поезијата Алимпие стапна како модерен поет кој бараше нови патишта за својата уметност и бескомпромисно навалуваше на старите признаени и подржувани имиња и стилови. Со тоа одамна прекрати. – Бунтот у припаѓа на младоста – си велеше поетот спомнувајќи си на тоа време, но доследен на себе не сакаше да се откаже од ништо што е негово и што му го дал на својот народ. Колку што созреваше и како човек и како поет, неговите литературни постапки и сфаќања за поезијата се повеќе се доближуваа до класичните – не се поклопуваа, само се доближуваа до нив, а тоа поетот го објаснуваше со зрелоста. Оние свои колеги, кои наспроти на нанижаните години продолжуваа со младешките буни и уривања, тој ги сметаше за уште неузреани и во себе ги презираше.
     Младоста на Алимпие се совпаѓаше со победата на социјалистичката револуција и националното ослободување на неговиот народ. Тоа беше голем залак и предизвик за уметнички настроениот пубертетлија кој ја посетуваше последната година во гимназијата. Победниците, партизаните, револуционерите стоеја на победничкиот постамент, славени бучно и громогласно, со татнежот на оружјето, масовните митинзи, испишаните пароли на ѕидовите на градските куќи и транспарентите, меѓу развиорените барјаци и мистичните факелијади, а тој тагуваше во себе што не се родил некоја година порано за да може да земе удел во историските превривања. Под силниот наплив на амбицијата што не носи како моќна река во првите години на настапувачката младост, Алимпие заклучи дека во мирното време единственото поле каде може да прави подвизи е широката, занесна ливада на уметноста. И тој, со сета страст и талент, и се предаде на поезијата. Ги читаше сите поетски книги што можеа да се најдат во Скопје, на српски, бугарски и македонски јазик, со волја го учеше рускиот за да може во оригинал да ги чита Есенин и Мајаковски, се вдлабочуваше во теоријата на литературата и, како и сите напредни младинци во тоа време, се изјаснуваше за принципите на социјалистичкиот реализам во уметноста. Такви му беа и првите стихови: за трудбениците, за жнеењето на класјето, фабричките чекани, и срамежливо, како изблик на потиснатата потсвест што може понекојпат и не сакајќи да ја надвладее будната стража на нашето свесно уверување, нежни стихови за љубовта... Поетот и сега, кога во пијаните кафеански разговори некој злобник ќе му префрлеше за стиховите од тоа време наречувајќи го полтрон и додворник, огнено стануваше во одбрана на својата младост, готов и да се тепа (и не еднаш употребувајќи ги тупаниците, што не му штетеше на неговиот лик создаван во јавноста, туку ги правеше само посигурни оние црти на боем и вечно зелен лист, каков што сакаше да го има чаршијата), викајќи дека тој тоа го правел со чисто срце, со искрена верба во таквата поезија.
     Денес времињата се подруги и тој пишува поинакви песни. И по тема и по стил. Критичарите, пишувајќи за него, го поместуваат во првенците на интимната, лирска поезија. Тој не им се спротивставува; нека пишуваат како што гледаат, тоа е нивна а не негова работа. Тој пишува онака како што сака неговото срце. Иако мораше да си признае дека срцето се почесто откажуваше. Тоа како да ја губеше потребата за поезија, оптоварувано со напорите што му ги наметнуваше неговото тело, и тој се почесто се фаќаше себеси како пишува по диктатот на свеста и воден од веќе изградената сопствена теорија за литературата.
     Поетот пред себе виде блескаво осветлен влез во некогашниот турски амам, во последните години претворен во ликовна галерија. Над порталот силно осветлен плакат на кој со големи букви пишуваше „ИЗЛОЖБА“, а под нив нејасните, искривени и осенчени знаци со името на излагачот што не можеа да се одгатнат. Воден, како и секогаш во такви состојби, не од разумот туку од некој внатрешен порив, тој ги сврти своите чекори и влезе во амамот.
     Внатрешноста на галеријата беше блескаво осветлена. Обидот од некогашниот храм на чистотата на телото да се направи светилиште на уметноста, беше заснован врз вулгарното сфаќање дека богатството и блесокот, парата и луксузот се формулата за добивање на убавината. Во просторот што го заградуваа немалтерисаните, црвени ѕидови од печена тула градени во стилот на ориенталните мајстори, современиот школуван архитект на XX век наредил мермерни плочи на подот и силни неонски светилки на таванот. Нежното, истенчено чувство за убавината што се таеше во секој уметник го заболе поетот. Тоа беше болка од внатрешнината што жежеше како оган, како некој џелат да го гореше неговото намачено срце со танкиот пламен од кандило. Радоста што го тераше кон стариот дел на градот, а што го придружуваше уште од пладне, наеднаш исчезна и ја замени безразложна тага. Имаше потреба како дете, како верник да се стрча до спротивниот бел, гипсиран ѕид, да клекне на колена, како што видел на сликите на ренесансните мајстори дека прават аџиите пред Ѕидот на плачот во Ерусалим, и да се исплаче. Тој се мушна низ вратата, онака голем и пијан, веќе носен на крилјата на својата тага, и не го забележа човекот кој седеше на масичето на кое лежеа каталозите и влезниците. Никој не го запре. Тој го беше заборавил редот, правилата за општење меѓу луѓето на кои беше учен од дете, посетител на безбројни галерии и сликарски изложби, влезе внатре како разбојник и се најде право пред Ѕидот на плачот. Беше веќе на средината на галеријата кога забележа дека ѕидот не е празен, само белиот гипсан нанос со кој го обложиле мајсторите. Токму на неговата средина, симетрично поставено, висеше сликарско платно од голем формат. „Слика“ – му текна на поетот и тој ги вложи сите расположиви умни напори да ја поврати својата вообичаена разумност и бистрина. Ама попусто; подот, таванот и ѕидовите играа хаотичен танц, менувајќи си ги местата и запирајќи се, само за миг, во безбројни косини и агли. – На ѕидот е слика – си рече тој во истиот напор да се вразуми и тргна посмело кон неа. Танцот престана. Сликата гледаше мирно во него. Всушност, го гледаше еден голем, црн бик, со украсени рогови како за свадба. Од плеќите, меѓу лопатките, излегуваа, забодени во месото, шарени стапчиња на кои се вееја црвени панделки. – Бик за борба – пак проработи мозокот на Алимпие. Тој во истиот миг, ненадејно и необјасниво како сè што му се случуваше таа ноќ, и го засака бикот на сликата и му беше жал за него.
     Сликата несомнено му се допаѓаше. Бикот беше подготвен за борба, силен, со широки гради, дебел но снажен врат и голема глава, јаки и брзи нозе и остри рогови, црн, од добра раса што ги давала најголемите борци и најбараните мажјаци. Таков тој мораше да му влева стравопочитување на секој што ќе го видеше. Ваквите борци, помисли поетот, денес се многу ретки. Индустријата заврши со нив, ги фрли на буништето на цивилизацијата. А без нив, без нивните рогови и мадиња ќе згасне радоста на животот.
     Поетот беше готов да напише химна за бикот. Тој дури и заборави дека бикот не е жив, дека е само слика вешто нацртана на платното, но неговата имагинација, која што беше главниот алат во неговиот занает, во пијанството откачена од реалноста веќе го слушаше татнежот на копитата и рикањето на силниот бојовник. Бикот стануваше олицетворување на сопствената борба на поетот, бунтовник против сите вештачки, фабрикувани нешта што не му се допаѓаа во секојдневниот живот, неговото второ јас кое живееше само во потсвеста и во кафеанските разговори и мегдани, жив, очигледен плод на природата која преку овој совршен примерок се подбиваше токму со него. Алимпие, познатиот поет кого го учеа во училиштата и го рецитираа во театрите, чие име и фотос честопати се појавуваа на културните страници од весниците, често присутен во разговорите меѓу младите, заљубените и студентите, озборуван како шегобиец кој знае да се подбива со светите правила на граѓанскиот живот, накусо еден јунак на денешното синтетичко столетие, во основата, во својата најдлабока внатрешност беше плашлив и нерешителен. Тоа никој не го знаеше и не смееше да го дознае, тоа не си го признаваше и самиот поет, освен што му дозволуваше да ѕирне како Караѓоз од под штиците на бината во ноќите по големите пијанства.
     Поетот салутира пред сликата. Неговите дебели бутови, при допирот на петиците се удрија еден од друг. Бикот го гледаше со големи умни очи. Беше олицетворение на машката убавина и сеедно што беше претставен во животинско обличје, тој делуваше врз сетилата за половата убост на гледачот. Поетот се стресе. Тој држеше до својата машка убавина и му беа пријатни анегдотите што правеа митови за неговата машкост. „Приплоден бик“, тој се сети на една споредба за него што ја беше изрекла една од неговите студентки која му се допаѓаше. Имаше силен, биковски врат и со тоа се гордееше. Поетот не може да биде поет ако во него не живее и мажјакот, се сети тој на едно свое размислување за поезијата. Тој сега, наеднаш, можеше да заклучи (дотогаш тоа не му паднало на ум) дека својата поетска личност тој ја градел врз биковските особености.
     Иако во неговата земја не постоеше традицијата на борби со бикови, во него беше жива претставата за првото присуствување на оплодувањето на кравите во едно планинско село. Бикот беше херој, естрадна ѕвезда чие доаѓање се очекуваше со нетрпение, и животното, свесно за тоа, гордо ја дигаше главата овенчена со рогови и со презир гледаше во човечката публика.
     Алимпие уште еднаш со љубов погледна во изложената слика и сега за прв пат го забележа она што беше очигледно уште од првиот миг: Меѓу портретираната глава на бикот и поетот што го гледаше постоеше чудесна сличност!
     Алимпие се сврти кон излезот. Сакаше да го најде сликарот, му текна дека во галеријата мора некаде да постои и творецот на ова дело. Галеријата беше празна. Само крај влезот, на ниска масичка, во канцелариска фотелја облечена во зелено, седеше човек. Човекот и не седеше на фотелјата, скоро беше легнат во неа, со глава потпрен на нејзиниот горен раб, со грбот на дното а нозете оптегнати врз ниската политирана масичка. Неговата појава и положбата во која ги пречекуваше посетителите покажуваше целосна надворешна запуштеност. Носеше долга нечешлана, подолго време неизмиена коса што му паѓаше неуредно на тилот, горниот дел од телото го беше покрил со плетен џемпер од груба волна со земјена боја, на нозете широки, побелени, непеглани панталони, обувките што ги држеше на политираната масичка беа нечисти и на политирот се гледаше правот што паднал од нив додека тој се поместувал во седиштето.
     Алимпие, понесен од решението да го види сликарот и да го запраша за поразната сличност од која беше изненаден, и не обрна внимание на запуштениот изглед на намерениот соговорник туку веднаш се упати кон него. Повеќе не го чувствуваше дејството на испиениот алкохол. Главата му беше бистра, мислите логично струеја во неа, телото послушно ги извршуваше неговите желби. Тој имаше симпатии кон сликарите. Можеби и затоа што сметаше дека сликарството е првата и основната гранка на уметноста, дека во неа е есенцијата на слободното уметничко творење. Нему, како творец, многу му значеше слободата на уметничкиот израз. Таа мисла кај него се обликува во последните десетина години од неговиот живот. Слободата на творештвото тој ја сфаќаше како израз и потреба на духот, додека духот за него беше најубавиот, творечкиот дел на човековата личност. Духот е оној што го направи човекот да биде човек, им говореше тој на своите студенти, а историјата на човекот и не е друго освен историја на развојот на неговиот дух. Тој е како балон (во своите предавања професорот Алимпие се служеше со слики и алегории, што беше и природно со оглед на неговата репутација на поет) и кога во годините на економските кризи и свртувања кон материјалните потреби луѓето оставаа тој да истуши, да се сплеска како лепетка, човекот го губеше својот човечки лик и стануваше ѕвер. И почнуваа војните, во кои бездуховните тела на луѓето вршеа страшни злосторства какви што не беа познати меѓу четириножните лиоти кои неправедно го носеа името на најкрволочни суштества на Земјата. Напоени, набиени, нагледани на крвта и ужасите, луѓето пак гладно се свртуваа кон балонот, барајќи ја тенката истушена кожичка, и се обидуваа да го надујат. И за чудо големо, нивните исушени, изморени гради успеваа да го надујат балонот толку бргу, како што не успеваа да направат ни најгенијалните духови во најблагопријатните времиња за духовните активности.
     Поетот имаше многу пријатели меѓу сликарите. Глувареа во ноќните часови во меаните и ателјеата, ги испиваа шишињата со вино и ги разменуваа своите погледи за уметноста и животот. Тоа беше во младоста, кога тој имаше потреба да ги проверува своите размислувања за творештвото. Сега, кога тој цврсто ја изградил животната филозофија, со нив се среќаваше поретко.
     Кога зрелиот поет стигна до масата, човекот ја крена главата кон него и неговото грдо, небричено лице се искриви во предизивикувачка насмевка. Алимпие се здрви на местото. Кожата на сликарот беше маслинесто црна и нечиста, на едното уво висеше долга, метална обетка, а главата беше врзана со црвена шамија. – Циганин – шепна во него некој стар, познат но поодамна заборавен глас што го потсетуваше на редот и чистотата на детството, и во себе, во стомакот почувствува мачнина и наредба за повраќање. И тој, заборавајќи на прашањето што мислеше неминовно да го постави, без збор и поздрав го одмина масичето на кое седеше творецот чиј изглед ненадејно но силно предизвика едно чувство кое тој со години, како тајна но света реликвија, го чуваше засолнето во најбезбедната длабочина.
II
     Утредента поетот се разбуди околу пладне. Сè го болеше, од глава до петици, и што беше најлошото, мислите му се наоѓаа во хаотична состојба, како некој натрапник да влегол во неговата глава и ги испревртил лентите, на помнењето. Тој си приспомнуваше мошне јасно, дури и појасно отколку за претпладневните часови кога ја испи првата чаша во „Букет“, за некаква изложба во Даут пашиниот амам, за сликата на некој бик што бил многу сличен на него и му ги разбранувал чувствата, и за непријатниот запуштен лик на нејзиниот сликар, но мислите му беа толку измешани што тој не можеше да одметка дали тоа се сеќава на соништата што ги сонувал во пијанството или се претстави понесени од синоќешното пијано патешествие.
     Алимпие се изми во бањата, дури и главата ја стави под чешмата, но мислите не се избистрија. Во станот тој беше сам. Жената и детето ги беше пратил на село, да се засолнат од летните горештини на големиот град и очекуваше наредниот ден тие да се вратат во домот. Нему му се допаѓаше слободата и уште во првите години на бракот првото за што се избори беше слободата за неговата поетска природа. Тоа, ѝ рече на сопругата, или ќе го сфатиш и ќе го примиш како моја неизбежна потреба, услов на мојот живот, или ќе мораме да се разделиме. Сопругата тоа го сфати и тој продолжи да ги прави своите слободни прошетки низ градот и јавните места, сретнувајќи нови луѓе, водејќи вербални и физички дуели со секој што ќе му ги надразнеше очите со црвениот чаршав со кој си ја сокриваше личноста, наоѓајќи во боемскиот живот, незауздан со железото на граѓанските правила, најдобар вруток за својата поезија.
     Алимпие, облечен во летен костум, го отвори ладилникот и истури во телото цел литар студено, неварено млеко. Ладната течност направи крвта да проструи побрзо и тој излезе надвор.
     Градот ги живееше последните денови на летото. Во крајот во кој беше домот на поетот, последното маало останато од предвоено, граѓанско Скопје, со убави двокатници и трикатници градени како гордост на трговските и чиновничките семејства, сонцето не допираше до тротоарот засолнат со црвените покриви и зелените круни на украсните дрвциња. Излегувајќи од куќата поетот Алимпие можеше да си дозволи и во таков топол ден да ги пушти нозете бавно да го носат по сенчестата улица, оставајќи впечаток на безработен шетач кој ужива во пладневната прошетка.
     Поетот се чувствуваше уморен. Можеби за прв пат во животот тој неволно си призна дека зачекорил во староста, животното доба кон кое отсекогаш чувствувал одбивност и на кое, што се однесува до неговата личност, никогаш не му го признавал постоењето. – Стар – тој отплукна голем, белузлаво-жолтеникав балгам, смеша на слуз и тутун. – Тоа е животот – рече тој гледајќи со гадење во плунката што светкаше на сонцето, веќе измешана со уличниот прав. – Смеша на животниот сок и на отровот.
     Во него песимизмот никогаш не наоѓал плодна почва. Бахус, богот на виното и веселбата, беше неговиот водач. Тој се до вчера, до онаа вообичаена целодневна пијачка и несреќната посета на турскиот амам, се чувствуваше и се замислуваше како лав. И брадата што пушти да му го краси лицето во последните десетина години и за која сите му велеа дека му стои убаво и дека сега, со неа, тој е целосна личност, го изразуваше лавовскиот оптимизам и сила што бликаше во него. Сите познати анегдоти што се ширеа низ градот за неговите двобои и тепачки отпочнати по повод на безначајни нешта пред кои цивилизираните, образовани граѓани ќе поминеле само со наплив на гадење и презир, беа во истата линија на неговиот став да се биде што поприроден, што поособен, наспроти а можеби и токму против правилата што ги наметнуваше цивилизираниот живот. Тоа нему му личи, тоа му се може затоа што е поет – зборуваа неговите колеги од факултетот сакајќи да ја оправдаат својата пасивност и покорност пред изветвените норми.
     Алимпие борец! Комплексот можеби почнуваше оттаму што тој во времето по војната кога борците беа богови што шетаа по Земјата, со завист мораше да си признае дека тој ја немал и можеби никогаш не ќе ја има можноста да биде борец со пушка. Да го стави на коцка својот живот заради доброто на својот народ. Неговиот патриотизам Се зачна оттогаш. Занесот со социјалистичкиот реализам и творењето на стихови што го славеа трудбеникот и победата на Револуцијата беше само првото скалило во градењето на поетовиот лик. А поетот, тоа беше потцртувано насекаде каде што се расправаше за тоа прашање, беше општествена личност, народен борец, човек што ѝ го предал животот на татковината. Комунистичките идеали, во чија служба го стави својот уметнички талент во првите години на своето творење, не можеа долго да го занесуваат затоа што за неговиот лик на лав и петел тие беа и премногу апстрактни и се однесуваа на работи што се ширеа како честички кондензирана пареа и во таква агрегатна состојба се губеа во димензиите на земјата и бескрајната височина на небото Алимпие набргу откри дека тој како поет има сопствена, омеѓена земја и сопствен, одбран народ, и дека тој само нив може да ги опева и само за нив може да пее. Тоа беше конкретно и допирливо и се совпаѓаше со неговата наследена свест која и тука – искачена на воздушестиот мост што ја премостуваше реката на поезијата – сакаше на мислите да им бара поткрепа во допирливите предмети и во општоприфатените идеи што ја издржале временската проверка. Тој е социјален поет, ама поет на еден конкретен народ. Тоа беше првата премиса што ја постави Алимпие на почетокот на својот зрел поетски живот.
     Зрелиот поет, на врвот на својот животен лак, неусетно беше навлегол во паркот. Старите високи дрвја се извишуваа околу него и со круните и лисјата го засолнуваа од конкурентската светлина на Сонцето. Тој се сети на една пресуда од власта, дека дрвјата на паркот изумираат и претставуваат опасност за шетачите и дека треба да се исечат и заменат со нови садници. Тоа младата власт, опиена од блескавата победа и сопствената младост, сакаше да го прекрои светот граден со векови и поколенија и насекаде да постави нови градби и сопствен печат. Тоа беше првиот директен судир меѓу него и власта. Борците против фашизмот си ја одиграа својата улога, порачуваше тој во своите кафеански боеви, и време е да им го отстапат местото на воините на мирот.
     Тука поетот ја постави границата меѓу себе и власта. Тој, кој се раѓаше и растеше од земјата, повеќе му припаѓаше на духовното и надземното и во него гореше потребата да се мисли и твори од надвор-временска и трансцедентна цел, што не се совпаѓаше со ежедневната слика на земјата по која чекореше. Уметникот, сиреч поетот, сиреч Алимпие ги согледуваше сите земни појави и личности низ временската димензија, а пак тоа за него беше историјата сфатена како колективна живеачка на неговиот народ и претставена на дијаграмот на минатото, сегашноста и иднината. Да си поет, велеше Алимпие, значи да си врач и филозоф едновремено. Моето творење и моите погледи излегуваат од волшебната пареа на огништето во Делфи. Моето тело е кревко но мојот дух е силен, велеше тој пред замислените иследни органи што го прогонуваа.
     Од друга страна световната власт, онака како што ја гледаше Алимпие, беше себична и ограничена на определено време и луѓе. Тој чувствуваше одбивност кон неа, како што чувствува воздушестиот нестварен дух кон сè телесно и допирливо. А народот што го опеваше беше составен не само од живи луѓе, туку и од духовите на оние кои живееле порано и кои се бореле за неговата слобода. Тоа е мојот народ, рече Врачот и замавна над огнот со својата црна наметка. 
     Во почетокот, поставената граница служеше само за одбележување на полето на поезијата. Тоа е негова нива и тој тука ќе ора. Орачот ќе си го плаќа данокот, како што плаќаат и другите граѓани, и понатаму не дозволува. Меѓутоа во животот тоа не беше едноставно. И политиката имаше свои барања од поезијата, поголеми од данокот што го плаќаа обичните граѓани, а пак и поетите сакаа да влијаат на политиката повеќе отколку што влијаеја другите поданици. Задоволствата на медениот месец не можеа да траат долго. Животот беше прозаичен и секој се трудеше да дрпне колку што можеше повеќе. Алимпие беше забележал дека колку што старееше неговата Муза а неговиот поетски талспт ја губеше уверливоста, толку повеќе го интересираше политичката игра. Тој ги читаше дневните весници, се лутеше на одлуките на Собранието и Извршниот совет, и истапуваше со свои предлози за решавање на клучните проблеми на земјата.
     Границите на поетовата земја и народ не се совпаѓаа со границите што ги почитуваше политиката. Тоа беше земја на живите и мртвите и на допрва родените, еден неброен народ, земја и народ на идејата што требаше да се оствари. Живите, во конкретното време, секогаш бараа и добиваа помалку од она што го налагаше историјата. Неговиот камшик мораше да мава по задниците на сонародниците, по дебелите меса на самозадоволните, мрзеливи теглачи, за да ги потсети и да ги турне во остварување на нивната историска кауза. Така Алимпие се поавќе се соживуваше со идејата на водач. Во таа нова улога, во новото обличје што го добиваше неговиот дух, водачот изгради цел уметнички кодекс, што го рашири по целата земја и се залагаше да биде прифатен и почитуван од сите. Уметноста произлегува од еден народ и му служи на тој народ, беше првото правило во уметничкиот кодекс на Алимпие. Тоа беше народ што имаше свој фолклор и традиција и задачата на поетот беше само да се напојува од наследството и да доградува врз него. Страдањата и неправдите нанесуовани на неговиот народ во минатото треба да бидат поттик за уметникот во обликувањето на народниот дух за нови подвизи и одмазди. Идеите на хуманизмот и барањата на нови патишта за уметничкиот израз, надвор од историските потреби на народот, беа само измама, подмолно средство со кое освојувачот сакаше да ја прододжи империјата! Зашто, подвлекуваше Алимпие, нема уметност без народ, ниту пак уметник кој не ги носи белезите на националниот дух.
     Неговиот кодекс имаше успех. Многумина од уметниците жедно ги испиваа неговите зборови и се обидоа да го следат. Тие имаа потреба од водач и тој, по својот начин на живеење, внатрешна сила и поезијата што ја беше објавил, се совпаѓаше со сликата на водачот каков што сакаа да го имаат. Политичарите почнаа да му доделуваат награди, иако им пречеше со неговата потреба да биде присутен на полето кое го сметаа за своја неприкосновена сопственост. Пред своите следбениди и јавноста тој беше настојчив во изградувањето на својот јавен лик како прогнаник од власта и чесен борец за идеалите на својот народ. Поетот Алимпие, корпулентна појава со јаречка брадичка, против полицајците, бирократите, обвинителите и судиите! Тоа беше романтично, а неговиот народ, напојуван со романтика што ја создаваа поетите, сакаше да има живи романтични јунаци.
     Поетот Алимпие Давидов, добитник на наградата на својот град, лауреат на највисоката поетска награда на овојата земја, влезен во училишната литература, автор на поетски збирки што доживуваа и по неколку изданија наспроти читачката незаинтересираност на неговиот народ, можеше да биде задоволен од изминатиот животен пат. Сепак тој ден додека се шеткаше по ладовината на градскиот парк каде освен него безделничеа уште тројца комарџии со карти и една љубовна двојка што се сокриваше во грмушките, тој беше незадоволен со себе. Причината на незадоволството што го доведуваше до убиствената помисла за празнотијата на изминатиот живот, тој се обидуваше да ја припише на нарушувањето на здравјето предизвикано со вчерашното пијанство, но тоа многу не му помогна. Можеби вештачки алкохол, помисли тој продолжувајќи по истата насока. Си спомнуваше за уметниците кои си го прекратувале животот во моментот кога ќе почувствувале крај на својот творечки вруток, но тоа му беше одбивно и беше неспоиво со улогата на водач со која беше нагрбена неговата личност. Тоа би било поразно, екна некој гас во него, кога јас, идеал и искра во темната судбина на мојот народ, би се самоубил!
     Сликата на накитениот борбен бик што личеше на него никако не му излегуваше од глава. Тој залудно се мачеше да ги нареди пијаните спомени, да одгатне дали тој тоа го сонувал или навистина во вчерашната вечер посетил изложба на која била изложена таа слика и сретнал сликар кој ги потресол темелите на неговата поетска личност? Не можејќи во себе да најде одговор на тоа прашање, Алимпие се реши да го смени патот и да прошета до Даут пашиниот амам.
     Кога стигна на Камениот мост светилките веќе се палеа. Изнемоштеноста на телото што го придружуваше целиот ден како да исчезнуваше и телесна сила, што му го враќаше доброто расположение, надоаѓаше во него. Тој сега газеше цврсто врз гранитните коцки решен да ги скрши болнитс сомненија со кои беше исполнета неговата глава.
     На влезот во амамот светеше само една слаба светилка, но портата беше затворена. Над порталот никаков натпис, немаше ни трага од плакатата за изложбата што ја беше видел во својот сон. Поетот почувствува олеснување. Само сон, си рече и веднаш го скрои планот да отиде во Клубот на писателите и да раскаже за подмолната стапица што му ја беше поставил богот Хипнос. Тогаш тој забележа дека десно од влезот, на еден камен, седи згрбавен, неугледен човек. Можеби тој знае, го боцкаше искушението и Алимпие слезе кон него. Човекот изгледаше како носач од циганското маало. – Можеби во овој носач е клучот на мојата загатка – уште еднаш си рече Алимпие застанувајќи пред него.
     Човекот ја крена главата и недоверливо погледна во него. Меѓу него и сликарот немаше сличност, иако срцето на Алимпие забрзано чукаше надевајќи се на препознавање.
     – Што стана со изложбата? – ненадејно праша неговото срце.
     Човекот стана од каменот. Исправен тој беше повисок од поетот. Половината ја беше обвиткал со долга фортома, како што правеа носачите во предвоените години.
     – Си отиде – одговори човекот. – Сабајлето ги спакува сликите и со камион га однесе за Охрид.
     Срцето на Алимпие чукаше залудено. Сликата на бикот можеби беше поставена пред него како загатка во чие одгатнување се наоѓа клучот на неговата поетска судбина? Во фолклорот често пати луѓето беа претставувани во животинско обличје. Нему, како на страствен истражувач на народното творештво, му беше познато дека во неговиот народ постоеше верување оти духот на човекот и не може поинаку да се наслика освен со ликот на животното чии особености ги поседуваше.
     Обземен од уништувачка радост што се грееше на пламенот на неговиот дух, Алимпие веднаш замина за Охрид. Потребата да отпатува беше толку силна и неодложна, што тој се откажа дури и од првобитната намера да ги пречека жената и детето кои требаа да пристигнат во утрешниот ден, туку само им остави порака напишана на истргнат лист од блокчето за забелешки дека бил присилен да замине по налог на поетската судбина.
III
     Жолтиот лист беше знамен со кој беа одбележани деновите во крајезерекото одморалиште. Сонцето осветлуваше сè, од најмала бубачка што лазеше по земјата до најсмел орел што демнеше од височините, со пријатна топлина на родител кој го согледува својот крај и чија животна радост ја нема жештината на младоста ниту белата, бессилна светлина на зимскиот ден. Како природата да ја беше достигнала својата рамнотежа, непоматена од ништо, и сè до каде што допираше окото дишеше и постоеше во хармонија и меѓусебно поднесување и добрососедство. Душата на поетот, разнишана со последните удари, немаше сила да се зачуди на ваквата состојба што ја затече во крајот во кој дојде воден од некаков внатрешен порив и со една надворешна, земна цел, туку ја прими како нешто природно и спасително за себе и без отпор и сомневање се препушти да го поземе општото расположение.
     Деновите не беа долги, но обденицата беше просветлена со прозрачната светлина со која зрачеа сите предмети и живинки и се чинеше дека кога некој би посакал би можел да погледне во внатрешнината на светот што го окружуваше. Но Алимпие немаше волја да се вдлабочува во околните, единечни предмети, туку завлегуваше во општата стројност и смиреност на природата, наоѓајќи посебно задоволство тивко, без нарушување на редот што не го имаше создадено ниту пак имаше боженска сила да учествува во неговата преобразба, да поминува крај него, осведочувајќи се во неговото постоење и уживајќи во спокојот на сè што е податно на човечките сетила. Големата езерска вода лежеше мирно, олабавена, целата легната во прегратките на планините што ја обиколуваа, препуштајќи се како него на родителското галење на сонцето и добродушната помиреност на сеопштото постоење. Патеките по кои врвеше беа тивки, правта посветено ги примаше неговите стапалки, додека лепешките, сламките и клечките паднати овде-онде по патот само го надополнуваа природниот ред на патиштата. Дрвјата наоколу, и овошките во градините, и буките и дабовите на блиската планина се извишуваа стамено во небото, облечени во благородничка, златна облека, подготвени спокојно, онака како што им доликува на благородниците, да се простат со лисјата и да се препуштат на сопственото умирање. Нему тоа ни за миг не му го помати спокојот, прашањето зошто таа резигнирана будистичка помиреност со крајот на постоењето во часот на досегањето на победата, на врвот на животот, во зрелоста кога плодовите висат на гранките на родителот спремни да ѝ се препуштат на земјата дарувајќи ѝ нов живот. Меѓутоа богатството на есента не му даваше време да размислува. Веќе следниот миг тој чекореше по песокта што се протегаше како долг лак крај езерото, и таа осенчена со жолтата боја на зрелоста, милијарди ситни зрнца што се собрале едно до друго оставајќи слика на нешто трето, што ги примаше меко неговите тешки чекори за потоа со тивок звук да ја израмни празнината што ја оставаше неговата нога. Само птиците на небото беа во движење, но и нивните крилја мируваа раширени во височините, а природата повремените птичји писоци ги примаше како дел од својот спокој, не дозволувајќи тие да го нарушат примирјето што го беа признале другите.
     По долгите пријатни прошетки што го исполнуваа целиот, Алимпие се враќаше скапнат во малечкиот хотел што го беше одбрал, на крајот од градот. Во хотелот освен него престојуваа уште неколку гости. По ходниците не се движеше никој; зад пултот на портирницата се досадуваше младото момче во китена униформа, а келнерот што ги послужуваше имаше потреба да разменува мисли со гостите. Кога ќе се симнеше во ресторантот, шетачот секогаш во крајниот агол здогледуваше група картаџии, незаинтересирани за сè што се случуваше околу нив, освен за она што беше насликано на тврдите, шарени картончиња, како да успеале да побегнат во нереалниот свет на играта мешајќи го реалното и нереалното како две судбински карти кои така измешани и не можат да се разлачат. Многупати при визуелниот допир со картаџиите, Алимпие добиваше погрешна претстава дека тие и не се живи луѓе што се наоѓаат во истата просторија со него, туку уметничка творба од посебен вид купена и наместена да го дополни амбиентот на гостилницата.
     Алимпие во тие денови не чувствуваше потреба за пиење. Љубител на виното, во попладневните часови тој ги гледаше кираџиите како полека ги тераат коњите натоварени со крбли со зрело грозје, а добитокот во одот ги ниша крблите и со копитата се огласува од ретките попатни камења. Ретки зрна полни со црвен сок паѓаа, се дробеа и се лигавеа под тежината на минувачите. Боемот ја здогледа својата дотогашна заблуда, грешната потреба за пиење на вино во есента кога грозјето сè уште е зрело и во својата породилна и кревка состојба, и нешто во него се згади при сеќавањето на пијанките кога ги креваше бокалите и ја истуриваше црвената превриена течност во пивтиестата утроба уживајќи во чинот на пијанството, сега наеднаш обземен со вината на плодоубиството.
     Целта за која беше дојден, средба со сликарот и сликата што го беа возбудиле и разбивање на илузијата и враќање на разнишаната самодоверба на уметникот кога тој се искачил на врвот на животот, Алимпие ја поттурнуваше настрана. Како непотребен предмет кој му пречи во вршењето на обредот, што се турка од масата со нервозно движење на раката. На неколкупати при прошетките низ градот, во неколкуте алуминиумски витрини тој забележа плаката што рекламираше некаква изложба, но веднаш ги вртеше очите одбегнувајќи да провери дали е тоа изложбата заради која го беше презел ова патешествие. Тој одбегнуваше да се сретне и со неколкуте познати што ги имаше во градот, со одвратност сеќавајќи се на поранешните свои доаѓања и чревоугодните гозби што му ги приредуваа восхитени од можноста да јадат и да се опиваат во друштвото на најпознатиот боем на Републиката. – Колку мачно поврзување – помисли Алимпие – чревоугодието и политичката слобода да се ставаат во иста равенка!
     Легнуваше рано, веднаш по вечерата и стануваше заедно со првите навестувања на сонцето. Не читаше ништо, ни весник ни книга, ниту имаше потреба од новостите што ги пренесуваа радиото и телевизијата. Не ги сакаше и ги бркаше дури и сопствените мисли, тежнеејќи целиот да се претвори во сетило на вкусог, слухот, допирот, обидувајќи се со сите сили што повеќе да стане дел на природата. Единствената размисла што не можеше да ја испади и којашто не го поматуваше неговиот привиден спокој, беше размислувањето за уметноста. Тој сега јасно разлачи дека средбата или сонот за средбата со портретот на бикот и распојасаниот сликар во Даут пашиниот амам беше опомена поставена пред него како уметник и како слободоумен човек. Зашто тој, соочен со есента на природата, мораше да се соочи и со фактот за сопствената зрелост и да ги поврзи сликите што ги примаа неговите очи за плодовите што зрееја и ги прибираа земјоделците со прашањето за плодовите на неговиот живот. Анегдотите за неговите боемски подвизи што ја раширија слаовата на неговото име, насекаде каде се зборуваше неговиот јазик, не беа плодови што можеа да ја наранат неговата амбициозна душа. Распуштениот сликар со циганска обетка в уво што се беше оптегнал во фотелјата на влезот во галеријата во Даут пашиниот амам гледаше со презрив предизвик не во боемот во него туку во нешто друго што ги дразнеше суштинските погледи на сликарот за уметноста. Поетот Алимпие се сети дека тогаш и во него нешто се возбуди, до физичка мачнина и гадење, при допирот на погледот со појавата на творецот што го изложуваше своето дело!
     Алимпие дури и сега, при споменувањето на таа средба, почувствува како му се наткрева стомакот. Беше ноќ, вечерата во хотелот штотуку завршена и келнерот нечујно ги собираше чиниите. Другите гости стануваа од масите и лено се преместуваа пред телевизорот. Во североисточниот агол истата слика со картаџиите. Исти лица, исти бесшумни движења, како да беа засолнети во стаклен ѕвонец. – Келнер – викна тој премногу гласно и за прв пат од доаѓањето во Охрид порача вино. – Црвено како крв – подвлече со некое внатрешно, самоподбивно задоволство.
     Уметноста беше неговиот живот, негово неприкосновено поле заштитено со дебела тапија. И никому тој никогаш не му дозволил да ја доведе во прашање неговата уметност. На почетокот, во младоста, имаше лични сомневања во сопствениот талент, меѓутоа неговото дело со текот на годините ја докажа поетската надареност на авторот. Сега можеше слободно да каже, и со гордост да се исправи пред сите, дека е поет на својот народ и дека неговата поезија му припаѓа на неговиот народ. Живеејќи подвижно и бурно, тој имаше прилики да запознае многумина сонародници кои имаа подмолни, злобни и ништожни души и многумина кои можеа да му служат на чест на секој народ, но тој народот го сфаќаше како нешто засебно и одделно од единките што го сочинуваа. Таков, народот можеше да претставува само олицетворение на доблеста и возвишеноста. За него неговиот народ беше над и пред сите народи, а соодносот со другите нации тој го согледуваше како неправда, експлоатација и однародување на неговиот народ. Народната душа беше нешто реално и возвишено и тој ја црпеше од народните умотворби, фолклорот и традицијата сочувана во преданијата, моралот и обичаите и тој, кој се сметаше за познавач на европската култура, од неа, од душата на својот народ, се обидуваше да исплеви сè што беше туѓинско и недомашно. – Душата на народот се изразува низ неговата уметност – пишуваше тој на помлади години во својот основен есеј, којшто претставуваше манифест на неговата поетика – додека нејзиното лице се огледува во јазикот.
     Така уметникот Алимпие дојде до изедначувањето на својата душа со душата на неговиот народ. Тоа беше плод на зрелоста и долгогодишниот трпелив труд во изградувањето на сопствениот поетски пат. Таквиот поглед го доведе до доближување на уметноста кон политиката, ставање на поетската реч во служба на земни, лукративни цели и до оддалечување од надземноста со која се занесуваа поетите, ама Алимпие тоа не само што не го сметаше како изневерување на уметноста туку беше убеден во доведувањето до нејзината најдлабока суштина. И почнаа и со поетите кои со своите деструктивни и анархични погледи му служеа на непријателот на националното дело, обидувајќи се не за нив туку за јавноста да ја разобличи нивната декадентност и штетност, од кои тој во најголемиот број случаи излегуваше како победник. Тој зад себе го имаше народот и неговото добро, додека индивидуалистите освен сопствениот молив немаа друго со кое би излегле на мегданот. Тие паѓаа, тој се креваше. Поетот чувствуваше задоволство од победите, не задоволство од славата што го осветлуваше туку од полезноста што му ја донесуваше на својот народ.
     Многумина, а понекогаш дури ни тој, не ја согледуваа државотворноста на неговата поезаја. Како тоа тој, тој кој беше секогаш во несогласност дури и опозиција со државата и носителите на државната власт? Зарем неговите погледи не се во спротивност со погледите што ги наметнуваат политичарите? – велеа неговите бранители пред малубројните негатори, не согледувајќи и самите дека до спротивноста на ставовите меѓу поетот Алимпие и официјалната политика доаѓаше оттаму што и тие и тој се беа нашле на исто поле. Алимпие сега, при погледот на испразнетата винска чаша, го сфати тоа, меѓутоа виното му го враќаше борбеното расположение и тој инаетџиски се исправи на столот и потпрен на масата му рече на изненадениот келнер, бидејќи и немаше попогоден соговорник во часот:	
     „Тоа е така затоа што тие не го согледуваат народното добро, додека ние уметниците, како толкувачи на народната душа, го изнесуваме на видело.“
     Плати и излезе надвор. Беше решен, тоа беше мигот што го очекуваше низ сите крајезерски денови, да го најде сликарот и да се пресмета со него.
IV
     По чаршијата се шеташе младината. Стоеја потпрени еден крај друг пред излозите на дуќаните, разговараа меѓу себе гласно и грубо и им дофрлаа безобразни и нежни, додворувачки зборови на девојките кои поминуваа меѓу нив. Алимпие, постројувајќи се меѓу шетачите кои се движеа бавно во општата врвица на љубовното пазариште, со поглед и глава грабаше колку што можеше повеќе од трпезата на младоста, наеднаш обземен од одамна непочувствуван занес, заборавајќи на годините и барајќи потврда за половата привлечност на сопствената машкост. Тие сигурно не знаат дека е тој поетот чие име ги краси излозите на книжарниците и културните страници на весниците, помисли тој обземен од самољубивоста и амбицијата да се наметне и овде, среде провинциското корзо, но не како ѕвезда и водач кому му се восхитуваат и чија личност се поддржува на духовното поле, туку само како на прч чии рогови и мирис ги возбудуваат во најсилниот од сите нагони – за плодење и обновување на живата природа.
     Околу стариот, скршен а сепак живушти чинар, вревата престануваше. Само млечната светлина од околните дуќани и трафики полегната врз гранитните коцки потврдуваше за присуството на луѓето, Алимпие за миг застана испитувајќи го со поглед и душејќи го со ноздри новиот мегдан на кој го беше довела судбината. Се сети, тоа беше искуство од неговите поранешни престои во градот на одморот и олабавеноста, на овој плоштад носачите го сместуваа довчерашниот човек во колата што ќе го одведеше на неговото последно патување. Најблиските се наредуваа зад колата, а познатите што беа решиле дотука да го испратат, се редеа еден зад друг итајќи што побрзо да го изразат своето сочувство. Човекот си го поминал векот и она што го направил остануваше зад него. Можност за поправање и пресоздавање веќе немаше.
     Бледите светилки на гостилницата паѓаа на тесниот чардак крај плоштадот. Алимпие се плашеше од смртта и бегаше и од случајното спомнување на нејзиното присуство меѓу луѓето. Тој беше уметник, негов флуид беше оптимизмот, стиховите што ги пееше му ја враќаа вербата и радоста на народот и го подготвуваа за нови напори и подвизи, и чистиот поглед на таквиот уметник не смееше да биде поматен со песимизмот со кој зрачеше соочувањето со конечниот крај на едикојси човек. Негово поле не беше небото – така се бранеше поетот Алимпие од лошите мисли – туку површината на земјата на која живее неговиот народ. Тоа е стожерот на неговата стабилност, дека едикојси човек е смртен, додека народот, и тоа неговиот народ кој има зад себе илјадагодишна историја е неуништив и бесмртен. А тој е поетот, сиреч пророкот на вечната народна душа.
     Гонет од непријатните слики дотерани на коњите на спомнувањето, пророкот Алимпие ја турна вратата од гостилницата и со целата крупна појава со црвени образи, јаречка брадичка и големи алчни очи за нови убавини и возбудувања, застана на прагот загледан во ретките луѓе што седеа крај масите. Од ѕидовите светеа малечки сијалици во облик на свеќа, на долгиот шанк седеше касиерот и мрзоволно гледаше во него, келнерот стоеше потпрен со лакт на хромираната плоча, додека гостите наднесени над белите чаршави продолжуваа да разговараат меѓу себе не забележувајќи го неговото појавување. Во крајниот агол, меѓу ѕидот и стаклото што ја одделуваше просторијата од плоштадот, гледајќи предизвикувачки кон влезната врата, сам на масата седеше сликарот заради кого тој го беше презел ова патешествие.
     – Те најдов – со радост помисли Алимпие и воинствено тргна кон масата на која седеше осаменикот. Без поздрав, со предизвикувачка насмевка во очите, тој седна на празниот стол од спротивната страна.
     Сликарот со ниедно движење или збор не покажуваше дека е изненаден од доаѓањето на натрапникот. Пред него на чаршавот се црвенееше дополу испиената чаша со вино.
     – Не било сон – помисли Алимпие гледајќи со гадење во тенеќената ефтина обетка во увото, неуредната измрсена коса на неправилниот череп, ветвата искрпена облека и исушените образи на чии јаболки се оптегнала кожата со маслинесто жолта боја на распуштеноста и пропаѓањето.
     – Тој не може да биде сликар на мојот народ! – додаде во себе подготвувајќи се, уверен во сопствената победа, за конечниот решавачки бој во кој ќе го униши противникот. – Тој не може да биде сликар на ниеден народ!
     Тоа го радуваше, пронаоѓањето на противникот. Пред секој творец стоеше противник, но се притајуваше и егзистираше како таинствена, непозната сила што се заканува на неговото дело. Ретки беа среќните, а тоа им се случуваше само на најголемите, на генијалните кои успеваа во општиот мрак и беспаќе на прашумата да го изнајдат вистинскиот пат што води кон целта и да се соочат со својот противник. Оваа средба му кажува дека и тој е голем, не нему затоа што тој во тоа одамна не се сомнева, туку на историјата, на читачите и јавноста кои понекогаш искажуваа сомневање во неговиот талент, и потврдува дека патот што го одбрал е вистинскиот што ќе го одведе до целта на која стигнуваат само големите уметници. Патот, еве, го донесе и пред последната пречка, пред воинот на Злото, пред стражарот што му го поставила судбината како последно искушение со чие победување се отвора вратата на вечноста.
     – Си бил жив, – проговори Алимпие гледајќи го право в очи – од крв и месо, кукавичко јајце подметнато под мојот народ.
     Сликарот мирно си дотури вино од шишето.
     – Си мислев дека е сон – продолжи да зборува поетот. – Се сомневав дека постоиш и се убедував дека никогаш не сум можел да се сретнам со тебе. Значи ти си сликарот на сликата со бикот, и вистина е дека таква слика беше изложена во Даут пашиниот амам?
     – Што има чудно во тоа? – праша сликарот и ја крена чашата да наздрави. – Сликам сè што ќе ми се допадне и излагам секаде каде што ќе ми дозволат, без оглед дали имам посетители и дали на посетителите им се допаѓаат моите слики.
     Сликарот гласно се насмеа. Наоколу сè беше бавно, тивко, луѓето речиси нечујни, вештачката светлина меко легната на чаршавите. Работниот ден завршуваше и за гостилницата, а послугата и гостите ги правеа последните напори.
     Алимпие сакаше да заврши. Сакаше да му каже на овој наопачен уметник, со кое право се нашол во неговата земја, да ја погани и гнаси чистата душа што тлеела живеејќи длабоко под дебелите кожурци и руна во мигот кога ѕирнала надвор со желба да му се претстави на светот? Алимпие замислуваше: Широка бина, подот од дрвени штици што не се гледаат под партерот, тешкото перде од црвено кадифе се отвора и пред очите на љубопитните гледачи излегува неговиот народ. Како полжав, голач, излезен од заштитната корупка, подготвен да се претстави. Улогата му ја правеа тие, уметниците, поетите го пишуваат текстот што го изговараше полжавот, кулисите ги сликаа сликарите, музиката ја компонираа музичарите... Пред светот, пред разгалената безмилосна публика на Европа, народот требаше да се претстави во рувото што ќе му го сошиеја уметниците.
     А овој овде...
     Алимпие почувствува силна навала на крвта во главата, стана неочекувано брзо за телото што тежеше над деведесет килограми и за годините што го поминуваа педесеттиот број и удри силна шлаканица во лицето на соговорникот. Сликарот, изненаден од ударот, се фати со рака за удреното место, а крупна солза се лизна од левото око.
     – Зошто? – одвај чујно праша сликарот гледајќи го со обвинување – Поету?
     Алимпие ја крена чашата, чукна со неа во таа што стоеше дред соседот и ја испи до газерот.
     – Кога би ми излегол на мегдан – рече Алимпие чувствувајќи нов наплив на радост во себе – на дуел со тупаници или во борење, без тешкотии би те совладал. Ама ти тоа го одбегнуваш. Ти го земаш четчето и потајно правиш подмолна карикатура со мојот лик. Бик! И потоа пародијата ја излагаш во галерија. Јас тоа не го дозволувам. Јас кој сум веќе име и утре ќе влезам во Академијата.
     – Слушај! – Алимпие се наднесе над масата проникнувајќи со погледот во уплашените очи на соговорникот – Си го прочитал ли мојот есеј за улогата на уметноста кај малите народи?
     – Не – одговори сликарот; образот повеќе не го болеше, раката мирно почиваше на извалканиот чаршав. – Не читам теории. Ги посетувам галериите и учам од добрите сликари. Сакам да патувам. Преку сите граници, по сите земји каде живее човекот.
     – А обетката? – праша Алимпие покажувајќи со прст на светкавото висулче.
     – Ја носам од дете – се насмеа сликарот. – Да ме варди од лош поглед и зли луѓе.
     Тој е мојот портретист, се сети со гадење заслужниот поет, влезен во училишната литература, кандидат за националната Академија, дирек на кој се крепеше неговиот намачен народ. Загатката беше тешка и подбивна во исто време: Зошто таквиот неранимајко, скитник и отпадник од општеството, да го стави на своето платно? Каква беше врската меѓу нив двајцата, уметници со спротивни сфаќања на уметноста, по која случајност или нужност тие да се најдат во исто дело? Тоа беше невозможно и не можеше да биде друго до провокација на злосторничката намисла, таквиот сликар, рашетар и бескуќен Циганин, чии слики се продаваа на панаѓурите и ги купуваа сиромавите бескуќници, над кои не стигнуваше да падне ни правот на заборавот зашто завршуваа како практични предмети за затворање дупки или за заштита од сонце, да се заинтересира за „овековечување“ на неговиот лик. – Сликата треба веднаш да се најде – помисли Алимпие. – Пред да падне во рацете на моите непријатели.
     – Слушај амиго, – рече Алимпие со тенок глас – сакаш ли да ме одведеш на местото каде се изложени твоите слики?
     Сликарот стана. Палецот на десната нога, со гнасен долг нокт, гледаше од окото на платнената патика. Касиерот брзо го пребројуваше дневниот пазар, келнерот по нив ја заклучуваше вратата.
     На плоштадот немаше никој. Од бараките потреперуваа слабите сијалици, од блиската улица допираше шумот на возилата. Од горе, од ридот, придушено ѕвонеше празничната камбана.
     Сликарот одеше брзо и лесно, во платнени патики, тесни панталони, шарена кошула. – Дали и јас, кога бев млад и зелен – се запраша зрелиот поет – бев како него?
     Додека се искачуваа по угорницата, мислите на Алимпие се одметкуваа како лента, на моменти обидувајќи се да ја разнишаат неговата цврста одлука. – Јас одам да го уништам неговото дело – мислеше тој. – А што ако во него, во таа слика, има нешто вредно што треба да се сочува? Не вршам ли јас тогаш злосторство сам над себе?
     Патот по кој го водеше сликарот се качуваше по ридот, стрм, кривулест, темен, обиколен со бадемови дрвја. Куќи немаше, само шумата и стрмнината. Звукот на празничната камбана, што викаше кон себе, како да беше водителот низ мракот. – Христијанството си ја одигра својата улога – работеше делотворната мисла на Алимпие – сега е редот на нас да продолжиме онаму каде што тие не можат.
     Колку што беа поблиску до врвот, се почесто ги пресретнуваа весели луѓе кои слегуваа кон градот. Луѓето одеа во групи, обично целата фамилија заедно, од старец до дете, во празнични костуми, паларии, ѓердани, ласнати чевли и светнати лица. Тоа што ги допрело со босилокот на среќата, помисли Алимпие качувајќи се по ридот, е возвишеното и светото во кое тие веруваат ненагризени од сомневањето во неговото постоење и моќ. Јас како уметник треба да им ја всадам вербата во сопствениот народ, во неговата боженска одбраност и светла иднина. Да им речам: Само ако сте едно, ако верувате и му служите на народот ќе нижете успеси и ќе бидете среќни.
     Стигнаа до големата средновековна порта низ која се влегуваше во некогашната тврдина. Алимпие се сети дека и порано доаѓал ваму, но од друга страна и по друг пат, и тоа дење кога сите предмети од блиската и подалечната околина биле јасно видливи. Портата стоеше отворена, звукот на камбаната доаѓаше одблизу и ги пробиваше ушите со тоновите на свечениот оптимизам. Зад портата малечко плоштадче од кое се разделуваа три уличиња поплочани со камени плочи, заградени со старски куќи залепени една до друга и осветлени со млечни улични светилки.
     На педесетина метри влево од влезот во заградениот град се гледаше црквата чиј двор беше исполнет со луѓе. Оттаму, надгласувајќи се со камбаната, допираше музика на зурли и тапан. Возбудени деца трчаа натаму не обрнувајќи внимание на луѓето и предметите со кои мораа да се разминуваат.
     Тоа е центарот што го привлекува мојот народ – по-мисли Алимпие гледајќи кон црковниот двор. – Гледаш – му се обрати гласно на сликарот – дека уметноста отсекогаш била со народот и му служела на народот.
     Сликарот молчејќи си правеше пат меѓу луѓето. Ги имаше од сите возрасти, имотна состојба и образование. Беа дојдени пеш, со коњи, магариња, и запрежни коли, во автомобили и автобуси, да запалат свеќа пред иконата на светецот и да му се помолат за здравје и радост. Со себе носеа домашни животни, овни со накитени рогови, јагниња, телиња и црвени петли, како подарок за заштитникот во чија слава беше посветен храмот. Дарителот одеше околу црквата со жртваниот овен в раце, а по него, пиштејќи, кружеа зурлите и тапанот. Во дворот послани веленца и черги, на нив луѓето јадат и пијат, со перници, покривки и кошници, подготвени тука, под отворено небо, да ја поминат ноќта и со музика, игра и врева да го пречекаат утрешниот празник.
     – Не се ли ова прстите на провидението – помисли поетот, по втор пат на овој ден обземен со егзалтираното расположение што ја креваше до најголема височина сигурноста во сопствената победа – токму на ваков ден да го побарам сликарот и заедно да се искачиме на местото каде се доживува есенцијалната уметност? И има ли поголем контраст од нас двајцата, јас продолжувач и доградувач на вечната, со поколенија градена култура, и тој – рушител на сето свето и традиционално што со векови го градел овој народ?
     На Алимпие наеднаш му стана жал за сликарот. Се сети дека и тој, кога го почнуваше патот низ уметноста, беше заразен со слични разурнувачки погледи; и сликарот му се виде кутар, сиромав, беспомошно донесен на лицето на светот, застанат на земјата со сликарското кревко четче како со единствено оружје, без заштитата од никој силен што би го одбранил од безмилосните ламји на животот. И му се стори дека ете тој, ловроносецот Алимпие, дошол како некогаш неговите стари, да му се поклони на светецот во неговото светилиште, носејќи го како курбан, накитен со црвени ленти и зашеќерени јаболчиња, токму овој кутар сликар кој на моменти и не е друг туку тој самиот, момчето со поетски амбиции и непотврден талент, обземено со желбата за скитање и со нагонот за уривање на сè свето и традиционално, решено да изора сопствена патека низ дотогаш необработеното земјиште. – Тој е слаб – си рече поетот со сожалување и покровителско чувство – а се зафатил со дело што не можеле да го понесат и далеку посилни плеќи.
     Застанаа крај една тезга на панаѓуриштето и кренаа од шишето со ракија што им го подадоа. Огнената водичка на животот ја стопли остинатата крв и поетот повторно цврсто погледна во сликарот. – Каде да го дотолчам? – се приопита тој. – И не е ли најдобро токму сега, на ова место, да свршам со него?
     – Сега ќе одиме кај бикот – рече безизразно сликарот и тргна меѓу луѓето. Имаше во неговото навидум слабо тело сила што успеваше, во мигот кога се чинеше дека е свршено со него, дека е конечно поразен, да ги оптегне мускулите и да ја понесе со себе хидрата што го влечеше кон дното.
     Се качуваа по патот што водеше кон највисокиот врв на ридот. На Алимпие му беше добро познат овој терен, уште од момче неколкупати годишно се качуваше до горната тврдина, отпрвин сам и пеш, а потоа со делегации на значајни личности од уметноста и културата, од земјата и странство, возен во долги лимузини, да им ги покаже останките од средновековната цивилизација на својот народ. Нагризените од времето одбранбени ѕидишта, при секоја посета го исполнуваа со гордост и го трогнуваа до солзи. Тие, некогашните негови сонародници, имале сила да се опашаат со ѕидишта и да војуваат дури и со таква империја каква што била Византија! Ние, нивните наследници – си велеше тој – имаме право да се споредуваме само со најголемите нации и да гледаме со презир на оние кои не му дале на човештвото ниту една војна ни држава!
     Угорничавиот пат беше пуст, без луѓе и возила што би ги пресретнале или разминале. На врвот ги очекуваше тврдината обвиткана со темнина, а портата гледаше во нив како џиновско ослепено око. Вревата на празникот, музиката на зурлите и екот на камбаната допираа од се поголема оддалеченост.
     Алимпие од секогаш се стремел да биде на врвот. Височината го исполнуваше со слатко задоволство и го правеше да се восхитува сам на себе. Искачувањето му ги надразнуваше сетилата со впечатокот дека се друго што постои, од човек до дрво, е помало од него. Тој од дете им завидувал на птиците. Сеедно колку да беа малечки и неугледни симнати на земјата, летнати во височината беа недостижни и предизвикуваа завист дури и кај најкрупните земјани.
     Искачен на врвот Алимпие почувствува нагол наплив на крвта во главата и мала вртоглавица. Тоа кај него не предизвика ни паника ни страв за животот, како што му се случувало во рамнината окружен со апаратите за мерење на притисок, шишенцата со лекови и иглите за инекции, туку занесна радост што го исполни како балон и му го донесе чувството дека во секој миг, само ако посака, може да летне до ѕвездите. Вознесот беше предизвикан од потсвесното сознание дека се искачил на ридот на славата и дека се наоѓа токму пред победничката порта зад која ќе го згроми противникот и ќе остане сам, како единственото знаме што се вее на јарболот на благодарниот народ.
     Се сврти кон долот, а под него како море од дробни светилки се гледаше градот, со безброј ситни куќарки и тесни, кривулести патчиња, едно живеалиште на џуџиња во кое сè беше малечко и кревко од перспективата на џинот што се наднесол над него. Почувствува потреба да го одврзе јажето што го врзуваше за земјата, да летне над минијатурните мижуркави светлинки, да полегне под месечевата светлина и сите очи од долот да ја согледаат неговата боженска височина.
     Сликарот го повлече за палтото. – Тука сме – рече сликарот и покажа кон портата.
     Алимпие грубо, со одвратност ја турна раката што го држеше за ватираното рамо. Беше лут што го прекина во мигот кога ја доживуваше претставата за освојувањето на сопствениот Олимп. Пределот кон кој му покажуваше сликарот му беше познат. Зад отворот на портата само гол рид, без градби и дрвја, со бетонската плоча на резервоарот на градскиот водовод.
     – Што брзаш! – му рече на сликарот. – Што има привлечно во студената кланица во која ќе те заколат?
     Сликарот ја спушти раката. Беа влезени во портата по чии камења се лизгаше влага. – Времето ја менува намената на сè што е направено од човечка рака – помисли Алимпие. Треба да го извади ножот и да го забоде во грбот на противникот. Утредента телото ќе го откријат децата што играат по вакви запуштени останки од минатото, а возрасните ќе заклучат: „Скитник, Циганин“, и ќе стават точка на неговиот случај.
     Ножот в грб, тоа му беше одбивно. Тој отсекогаш одгледувал најблагородни ритерски чувства за битките. – Само фигуративно – се одбрани тој од сопственото обвинение, потсетувајќи дека со себе не носи никакво оружје, освен пенкалото наполнето со сино мастило. – Сликата в раце и готово е со него – додаде и погледна со смел поглед во пределот што се отвораше зад камената врата.
     Зад портата, осветлен со запалени борини прицврстени на ѕидот, се издигаше дотогаш невиден амфитеатар. Одблесоците од црвените јазици паѓаа на голема плаката што покануваше на антички борби.
     Алимпие немаше време да се начуди откаде оваа неочекувана арена во толку познатиот предел за кој во сите научни книги беше потврдено дека не крие ништо освен гола ледина и современо изграден резервоар за вода. Сликарот им ги покажуваше билетите на вратарите кои стоеја пред влезот и веднаш потоа двајцата се најдоа внатре. Гледалиштето воздивнуваше силно, како огромно препотопско животно.
     Кога ги зазедоа седиштата, прескокнувајќи преку нозете на занесените гледачи кои се лутеа што ги вознемируваат, од изгазената земја на борилиштето го одвлекуваа трупот на победениот гладијатор. Гледачите френетично ракоплескаа. Сликарот од задниот џеп извади плоска со ракија, ја тргна тапата од врвот и бришејќи ја со дланка му ја даде на поетот. Учествуваа заедно во настан што се збиднуваше пред нив и растојанието што ги делеше во животот во кој самите беа актери се намалуваше.
     Фанфарите ја најавуваа наредната борба. На арената дојаваа коњаници на накитени коњи, со долги копја во рацете и почнаа да подигруваат пред гледачите. По нив излезе тореадор и се поклони на сите четири страни симнувајќи ја широката шапка. Во раката држеше црвен чаршав што го рашири пред гледачите. Тапанџиите удираа по тенеќињата, трубите завиваа во воздухот, возбудувањето во публиката се креваше кон највисоката точка. Очите на гледачите закрвавено се вртеа од шараното потрепернување на облеките на тореадорот и бандаљеросите кон отворената решеткаста врата низ која водеше патот за ѕверилникот.
     Од околните седишта почнаа да праќаат нестрпливи извици кон борилиштето – Каде е? – заканувајќи прашуваше гладниот народ поседнат од забава на камените седишта. Тореадорот застана пред нивната страна и со симната шипка гледаше кон нив. Алимпие почувствува непријатно стегање на срцето. „Затоа ме доведе овде – помисли Алимпие. – Одгатката на сликата со бикот се наоѓа долу, на борилиштето.“
     Сликарот со лакт го дупна во ребрата. – На тебе е редот – му рече со наредба во гласот.
     Духот на Алимпие беше опседнат од надворешна сила. Тој повеќе не беше во состојба да мисли самостојно и без отпор ги извршуваше наредбите на невидливиот господар. Со насмевката што ги озорува фанатиците при тргнувањето во света војна, така тој стана од каменот и почна да слегува удолу. Околните гледачи со восхит и извици што бодрат го следеа неговиот настап. Кога излезе од дупката на ѕверилникот и стапна на борилиштето, арената експлодира од воодушевување. Од нивните усни ечеше неговото име. Понесен од општиот занес, Алимпие по трет пат тој ден, но сега најсилно и најопивно, ја почувствува плимата на расположението што го вознесуваше.
     – Дојде денот на мојата животна борба – си рече поетот борец и тргна напред.
     На средината од борилиштето стоеше тореадорот и го очекуваше. Во раката, спуштена кон земјата, држеше црвен чаршав. Бојата на крвта за миг блесна во очите на Алимпие и тој почувствува како пламенот му се разлева во очите и главата. Бандаљеросите со накитените копја се зададоа кон него и го преминаа во трк оставајќи му ги копјата забодени во грбот. Нервите уште повеќе му се затегнаа и надразбата се крена кон врвот. Отстрана гледачите, претворвни во единствено многуглаво суштество, го боцкаа со непријатни подбуцнувачки извици. „Оле, оле“. – ечеше многуглавата Хидра. Тореадорот пред него го рашири црвениот чаршав и во очите на Алимпие, како црвена поплава што му го затвори целиот слободен простор, блесна непријателската боја на претскажаната смрт. Целиот негов нервен систем беше затегнат до последната точка и тој, напнат како лак, се закочи готов да летне и да се втурне во неодминливиот крај. Беше разгневен, свесен дека сè што е околу него, од гледачите на седиштата што го окружуваа како бедем направен од непробивен камен и човечки тела, преку шарените носачи на остри копја, до осамениот тореадор на средината од борилиштето, се неговите смртни непрјатели собрани тука, на таа неправедна арена, да се веселат со неговиот крај. Ја крена главата нагоре и таму на врвот, меѓу многубројните главчиња на Хидрата, успеа да го здогледа сликарот кој му се насмевнуваше и го бодреше, поздравувајќи го со раката во која го држеше одвај забележливото сликарско четче. Во морето на омразата со која беше поплавен, поетот почувствува слаба нишка на сочувство што му го слабееше борбеното расположение, допрен од сознанието дека во ова милионско гледалиште има само еден човек кој е братски наклонет кон неговата судбина.
     Очите на бикот ги прекри морето на омразата. Оние за кои живееше, на кои им веруваше, кои го одгледуваа и го подготвуваа за неговиот животен позив беа негови крвници. Денес сите тие ќе експлодираат од радост поздравувајќи ја победата на неговиот противник.
     Немаше бегање од улогата што требаше да ја одигра, а за која погрешно веруваше дека ја пишува за друг. Донесен во арената, со тореадорот пред себе, нему не му преостанува друго туку да јурне напред и да заврши под мечот на противникот. Аплаузот од гледачите ќе биде награда и за неговото мртво тело.
     Се турна со нозете од земјата и со сета сила јурна напред, кон раширениот црвен чаршав што му го затвораше видикот. Неговите остри рогови го раскинаа платното, а зад црвените партали тој се најде во Даут пашиниот амам како насликан портрет во масло, обесен на средината на гипсаниот ѕид, токму спроти влезната врата во галеријата.
     Ликот на портретот беше верен: со црвена брадичка и големи очи, остри рогови и силни мускули на бик одгледан за арена.
ПЕЈАЧ
     Големиот администратор, зад кого стоеше голема сила, дојде во Охрид, ја зазеде канцеларијата на претседателот на општината и ги повика граѓаните да му поднесат извештаи за изминатиот живот. Што биле, што направиле и што мислат да направат. Администраторот седи во широката тапацирана фотелја, од време на време со нозе се оттурнува од масата и се ниша како на нишалка. Се разбира испрашуваните, сиреч граѓаните на Охрид стојат пред него простум, на излитениот круг од ќилимот и во став мирно одговараат. 
     – Т. Г. Масариков – го праша Тој – што си делал во овие четириесет години?
     Т. Г. беше збунет. Тоа беше можеби единственото прашање на кое не го знаеше одговорот. 
     – Можам да седнам? – праша. 
     Во канцеларијата немаше друг стол, освен оној на кој седеше Администраторот и Т. Г. седна на подот. Од таа перспектива главата на непознатиот, издигната над широката плоча на светливото биро изгледаше како подвижно топче на голем државен печат што се помрднува лево – десно удирајќи го својот знак врз судбините на луѓето. 
     Т. Г. и тука, на ќилимот на сеќавањето, не можеше да се присети што работел во изминатите четириесет години од животот. Се сети само дека во училиштето фаќаше змии во езерото и ги ставаше во фиоката на учителките, но образованието во поимите на државната администрација сигурно дека го немаше својството на работа. 
     – Учев за пејач – изусти тој. – Во Скопје, во операта, цела година. 
     – И... ? – отегнато го влечеше испрашувачот. 
     – Беше тешко. Наутро нè будеше станодавката. Ја отвораше вратата од одајата и викаше: „Осум е сааатот!“ Тоа отегнато „сааатот“ најмногу ме нервираше, ми беше туѓо и одбивно и за инает продолжував да спијам. Ми беше жал за дома. Мајка ми сама во Охрид, а јас со месеци не можам да ја видам. И се вратив. 
     – Иии...? – пак се огласи испрашувачот. 
     – Што иии? – отсече тој. Тоа истегнато и наместено „и“ го нервираше еднакво како и гласот на станодавката во Скопје. – Таа беше добра, затоа те будела – му велеше мајка му кога ѝ ја објаснуваше причината за своето враќање. Сега таа можеби би рекла дека и Администраторот го испрашува затоа што му го сака доброто. Но тоа не е вистина, секому му е јасно дека Тој не го сака и дека не може никого да сака!
     Т. Г. ја сакаше слободата, онаква каква што ја замислуваше. На западен начин. Критиката на власта му беше забавна и омилена тема во кафеанските разговори и затоа и го доби прекарот Масариков, како симбол на слободарскиот дух и живот. 
     Во „Летница“ одеше околу пладне. На ѕидот висеа весниците прицврстени на бамбусови рамки и келнерот заедно со кафето му носеше еден по еден. Тој седнуваше на маса крај ѕидот во близина на големиот прозорец и по секој прочитан напис и голтка кафе гледаше во широкиот плоштад по кој минуваа сограѓаните и уличните кучиња. Сликите од светската политика, штрајкови, буни, војни, меѓународни конференции, средби на државници и дипломати се мешаа со сликите од неговиот град, еднакво живи и блиски, како и пазарџиите што се враќаа натоварени од пазарот и трговците што напладне ги затвораа дуќаните одејќи на попладневниот одмор и безработниците што зјапаа во активностите на другите во еден обид на таа слика да ѝ го удрат и сопствениот печат на редовни набљудувачи без чие присуство не би била целосна сликата на нивниот град... Од тоа му се полнеше срцето, со топол освежителен напиток, од сознанието за тоа што се случуваше во големиот свет и личното сведоштво за безначајниот живот што го живеат неговите сограѓани а во кој тој, поради неговата безначајност не сакаше да земе учество. 
     – Бев предодреден за оперски пејач. Тенор – му рече тој на човекот што ја претставуваше големата држава, во нејзина униформа и значка. 
     Администраторот беше еднакво студен, како и црно-белите портрети на државниците што ги гледаше во весниците распнати на бамбусовата рамка во „Летница“. Можеби, си помисли тој, кога човеков би прифатил да се напиеме кафе во „Летница“ и да поразговараме, би можеле да се разбераме. Вака, ни тој разбира што сака од него големата држава, ниту пак таа го разбира неговиот живот. 
     Раката во жолт ширит нешто запишуваше во бележникот пред себе. Тој сакаше да ѕирне во тоа што можеше да го пишува за него големата држава, но се премисли кога се сети дека во тој случај би ја загубил привилегијата да разговара седејќи, што ја немаа другите сограѓани. 
     – Замислете – му рече тој на Аминистраторот – дали овде (и покажа зад себе кон родниот град) може да постои опера? Ќе речат: Опули го онега, гушит плашици!
     Веројатно туѓинецот не знае ни што се плашици, ни што се грунци, но тоа не е важно. Беше пратен од големата држава да открие кој е тој, да го дешифрира неговиот живот и да го намести на вистинското место. Да го вратат во големата опера, кај учителката по солфеж и на правливите штици на бината. Завесата од црвено кадифе се отвора и тој застанува пред гладните очи на публиката. Новата ѕвезда, со векови закопаниот талент доаѓа да им го подари големото чувство на доживување на вистинската музика. 
     Сите се во униформи на различни држави. И му се чини дека тие што се тука не дошле да уживаат во музиката, туку присуствуваат по должност, во името на државата да го испитаат неговиот талент. Некаква државна испитна комисија, со дневници и пенкала и со стаклени наголемувачки леќи наместо очи. Како жаби под микроскоп, сега тие го гледаат неговиот глас. 
     Тој со рацете ги стегаше двете поли на кадифената завеса и не дозволуваше да се повлечат и да ја отворат бината пред гледачите. Тој сакаше да пее пред вистински љубители на музиката, а не пред испитувачи дојдени тука да го проценуваат како коњ на пазариштето и да го категоризираат во разни рубрики и подрубрики. Тој ги сакаше големите светски држави поради слободата да бидеш тоа што сакаш да си и да го слушаш тоа што ти се бендисува. Сè друго во светот претставуваше само измама од која тој никогаш не би можел да се поврати. 
     Т. Г. Масариков повеќе не може да седи скрс нозе на ќилимот на кој стоеле стапалата на стотина молители, се потпира со десната рака на подот и се исправа на нозе. Додека се обидуваше да си ја поврати рамнотежата, несвесно ги тресеше пантолоните од замислената прав. Кога се стабилизира, виде дека од таа стоечка перспектива Администраторот повеќе не му изгледа бесчувствителен и бездушен, дрвена фигура што втиснува печати врз судбините на луѓето. Една обична ранлива главичка, од чии очи испарило човекољубието поради постојаното испитување на граѓаните. 
     – Значи ти досега ништо не си работел – констатира Администраторот и нешто запиша во бележникот. Тој повеќе не гледаше во него, како да му станал јасен. 
     Тоа беше тажно за него, до разочарување, претставникот на големата држава да не може да ја разбере неговата судбина и местото на неговиот град во светската историја и беше готов за таа грешка да го обвини погрешно одбраниот претставник, но во исто време го надвладеа стравот поради пресудата што би можела да му биде изречена. 
     – Добро – рече помирливо тој – јас би сакал да работам, отсекогаш сум сакал да работам нешто, но тоа нешто да биде полезно и достојно, не достојно за мене, туку за големата култура на која Вие ѝ припаѓате. И еве Ви се ставам на располагање, Вие да го определите моето место во светот. 
     Администраторот врвеше со попивател преку запишаното. Тој сфати дека неговата судбина е запечатена и се почувствува исто како кога на телевизија ги очекуваше резултатите од лото извлекувањето. 
     – Т. Г. Масариков – рече скоро весело големиот администратор – ти ќе работиш во рудник!
     И стана од столот. Т. Г. сега забележа дека не е висок човек, со кратки нозе што ги сокриваше големото темно биро на претседателот на општината. – За денес е готово – ѝ дофрли на секретарката и замина низ ходникот. 	
     Т. Г. не се помрднуваше од средината на канцеларијата. Помисли – не е висок ни колку мене, а сака да ми ја крои судбината! – Тоа не може – сакаше да викне по Администраторот, но овој веќе беше исчезнал во некоја од многубројните канцеларии. Таа голема држава, што ја сакаше и ценеше повеќе од сè што создала цивилизацијата, го обезвреднуваше и го сведуваше на обичен подземен крт. Тој никогаш не пеел пред сограѓаните, тие и не го разбираа и ценеа неговото пеење, но за нив тој секогаш бил оперски пејач. Наутро пееше во бањата и во тие часови ја чувствуваше убавината на музиката заради која беше достојно да се живее. Пладневните денгуби во „Летница“ претставуваа само критичко споредување на неговиот и нивниот живот, но тоа не можеше да помати ништо во убавината на песната што ја пееше и сакаше. 
     Беше пладне и на кафеанската маса во „Летница“ келнерот му ги донесе вообичаеното кафе и весник во бамбусова рамка. Тој отпи голтка, но вкусот беше горчлив и непријатен. – Можеби е ова моето последно пладневно кафе – помисли тој со чувство на осуденикот пред да го одведат на бесилка. 
     Низ прозорецот весело влегуваше сонцето. Некоја жена, во домашна роба со големи цветови, на главата носеше штица со топли сомуни. Во градината отспротива, на врвот на унапот пееше врабец. Тој почна да плаче гласно и без срам и крупна солза, како удавена мува, падна во талогот на недопиеното кафе. Тоа можеше да биде еден од неговите најнеубави соништа, што ги сонуваше кога ќе се вратеше дома по големи пијачки, но тој знаеше дека и најнесаканиот сон еден ден може да го доживее на јаве. И затоа не успеваше да ги запре солзите што капеа како дожд врз чаршафот на кој многупати ги пополнувал ливчињата со спортска прогноза и лото, обземен од надежта дека тоа ќе му ја донесе главната премија што ќе му ја отвори портата на големиот свет за кој отсекогаш копнеел да замине. 	
     
     
БРИЛЈАНТИН
     Синот на трговецот Никола Чорбе не беше комунист, боже чувај и брани, ама најточно е ако се рече дека тој не се мешаше со политика. Татко му изгоре од црвените, му ја зедоа сета стока и го пикнаа в затвор и како после тоа неговите деца да ја сакаат политиката?
     Беше едно од најубавите момчиња во тоа време. Висок, со тенки црни мустачиња, како нацртани над горната усна. Се носеше убаво, во темен костум, ласнати чевли и кратка коса чешлана на патец. Ни влакно не му отскокнуваше на главата, таа светка на сонцето, намачкана со брилјантин или ореово масло, ама тоа тогаш беше во мода. Едни велеа дека личи на Клерк Гебл, скината глава и става, а други, злобниците, дека е евтин подржувач на познатиот љубовник, освојувач и кршач на женските срца, што нè гледаше од платното во старото кино. 
     Петруш Чорбе живееше во улицата во која беше киното. Обрабена со ендеци во кои пливаа патки, со слаби куќи што се наднесуваа над тротоарите и нерамна калдрма во која со денови се задржуваше гнасната вода, а тој минуваше над сето тоа, лесно и недопирливо за калта во која живеевме, како да беше слезен од филмското платно. 
     Рековме, тој не се мешаше со политиката, дури и се плашеше од неа како од оган. Кога некој од најблиските ќе се изгори на огнот, природно е и децата цел живот да го носат стравот од изгорениците. Ама тогаш, во тие први денови по револуцијата, се случи Петруш да има сентиментална врска со една од активистките. Слезена од планина со борците, се шеткаше по градот во кожени чизми и пиштол на појас – оган жена способна в час да го извади пиштолот и да го прострела тој што ќе ја навредеше. Ама и таа, заедно со сите од градот почна да го посетува киното и од вечер на вечер, од филм во филм да се вљубува во најголемиот љубовник на светот. Клерк Гебл. Таа беше свесна дека е тоа сон, убав и привлечен но нереален, ама кога еден ден, на калливата улица по чии рабови пливаа патки а таа со светнати чизми ги прескокнуваше баричките, се сретна со Петруш Чорбе, не можеше да ги тргне очите од него. – Сон ли е ова или јаве? – активистката си го тргаше ушето без обетка, со опасност да го откине, гледајќи го високото момче во тегет костум и вратоврска што ја разминуваше заплиснувајќи ја со некој занесен мирис што никогаш не го беше помирисала. 
     Утредента го повика во комитетот. Со курир на мотор, од кој се стресоа нозете на мајка му. Петруш влезе со страв во комитетот, се искачи по бетонските скали и тропна на вратата што му ја покажаа. Од џепчето на палтото ѕиркаше бело шамиче. 
     Активистката седеше во фотелјата, со нозете на големото работно биро. Комитетот тогаш беше во куќата од Филевци, наместен со најубавиот намештај запленет од градските трговци. Во големиот салон тој го препозна персискиот ќилим од нивната куќа, ама речиси несвесно помина преку него. 
     Петруш стои неподвижен на прагот, зад него незатворената врата што гледа во широкиот салон послан со ќилимот на мајка му, со чувство како срцето да му слегло в петици и му ги гадичка петиците та тој одвај додржува да не тропне со нозете по подот. Таа го мери отворено, како што се прави кога се купува коњ на пазар, а потоа со чизмите мава по бирото од махагонија и го потресува со својот глас навикнат да издава наредби:
     – Така значи, Клерк Гебл!
     Тој ништо не разбира од тоа. Неговите фини мустачиња само нервозно се помрднуваат за миг нарушувајќи ја беспрекорната линија со која му беше нацртано лицето. Како некоја од мувите што побегнаа од масата да му беше застанала на носот и го дразни со малечките штипкави ноџиња, но набргу тоа пак е лицето на големиот јунак кого не можеше ништо да изненади. Спокоен како мирно езеро, со темни очи што ја испиваат сета тага на соговорникот. 
     – Затвори ја вратата! – нареди таа и Петруш плашливо се врати назад, ја фати рачката и бесшумно ја затвори. Беа сами, одделени од целиот свет, дури и од широкиот салон низ кој никој не врвеше. 
     – Клерк Гебл дошол во Охрид и влегол во мојата канцеларија – продолжи таа, со истиот потсмешлив тон, неразбирлив за него. Нему сега само му е јасно дека таа има нешто против филмските уметници и веројатно не ѝ се допаѓа неговата сличност со американската ѕвезда. 
     – Ако треба – изговори тој нерешително и застана. Притоа сакаше да предложи да си ги избриче мустаќите, иако од нив не би сакал да се раздели, но зарем татко му не се раздели од дуќанот и трговијата иако многу му значеа? Таа беше власт, држава и тој не смееше да ѝ се спротивставува. Ако ѝ се спротивстави, дури и за мустачињата, готово е со неговата слобода. А тој сака и натаму да ги прави своите прошетки по чаршијата и да седи во Летница во необврзувачки разговори со другарите. 
     Петруш не се интересираше за политика, се откажа од трговијата уште пред да започне со неа и единствен негов интерес беа облеката и убавите девојки. Тој ја погледна под око активистката зад бирото и за прв пат забележа дека е млада, можеби и помлада од него, со решителни очи што го прободуваат соговорникот. Како сабја или огнени стрели тие минуваат низ неговото срце и тој се прашува како би изгледала таа кога би ја симнала униформата и би ставила црвило на усните? Дали тогаш би можел да ја однесе на танц во хотелот „Белви“, во сабота кога свири тајфата на Кузмана, и да заигра бало со неа? Еден виенски валцер, а под прстите да го чувствува нејзиниот забрзан пулс, додека по лицето го пече нејзиниот загреан здив. – Дали тогаш додека се вртиме под тактот на танцот таа ќе престане да биде власт а јас синот на затворениот трговец? – се запраша тој за прв пат гледајќи ја право в очи, со поглед во кој неповратно далдисуваа сите девојки. 
     – Знаеш што – му вели таа непосредно. – Ме интересира дали ти си само порцеланска кукла или навистина во тебе гори огнот на големиот љубовник?
     Преку лицето на синот на трговецот премина радосна насмевка. Да не дојдеа комунистите, помисли тој тогаш, јас ќе стоев зад тезгата во татковиот дуќан и со дрвено метро ќе ги мерев штофовите за купувачите што ми здодеваат со својата соминичавост. Вака јас и власта стоиме еден спроти друг, и едниот и другиот сомничави во вистинските намери на противникот и дискутираме за филмот. Зарем тоа не е резултат на напредокот на цивилизацијата?
     – Јас – вели Петруш олабавено – во мене гори цела прашума. 
     И гласно се насмевнува. Неговиот искрен насмев делува освојувачки на женските срца и активистката почувствува како нејзиното лице се преобразува во сончева насмевка. Кога присуствуваше на подолги состаноци таа имаше навик на блокчето за белешки да црта разни фигурички, а кога беше весела црташе сончеви кругови, со очи и уста развлечени во широка насмевка. 
     Петруш веќе седеше во фотелјата и раскажуваше за своите седенки во Летница кога сонцето заоѓа а тој вечера ѓеврек и таан алва и ги гледа шетачите што поминуваат пред него како шарена панделка што му го разубавува животот. Тој вели дека животот е толку убав и глупаво е човек да си го расипува расположението поради пропаднати или уништени трговци или заради високите цели на политиката. – Животот е поубав од сето тоа – ѝ вели тој веќе пријателски – и нема зошто и ние да не бидеме пријатели. 
     Синот на трговецот, убав како сончевиот син, и активистката од комитетот, нежна како самовилската ќерка, а'ла брацета ја газат меката калдрма од чинарот до старото кино во Охрид. Сите минувачи застанале и гледаат по нив, стаписани не од нескладот на новата двојка туку од волшебната сенка што ја оставаат зад себе. Сè уште е ден, а во нивната сенка се огледува месечината. Намуртеното лице на киначот на билети за прв пат се шири во насмевка, а тие, држејќи се за раце, се качуваат по дрвените скали во првиот ред на балконот. Под нив салата брмчи како кошница со пчели, душемето мириса на пресно намачкана нафта, а во големата железна печка бубутка огнот. Таа ја навалила главата на неговото рамо, како нежна висибаба на последниот зимски снег. 
     Вечерта Анушка плаче во конфискувана соба на трговците Филевци. Низ затворениот прозорец пробива југот и ѝ го ежави телото. Сè што сакала, во што верувала, како партал треба да отфрли. Кожното палто виси на закачалката зад вратата, високите чизми се сушат во ходникот. Дури и пиштолот, студен и црн, лежи заборавен во фиоката. – Зарем тоа не е предавство на народот? – вика таа гледајќи во солзите што течат по огледалото. – Заради еден американски глумец, натрапник и шпион што дошол во нашиов град, да се заборави класниот сон?
     И тука требаше да биде ставена точка на приказната. Петруш да продолжи да ја игра во градот својата улога на Клерк Гебл, елегантен освојувач на женските срца, ама женското во чизми и пиштол не беше учено да поднесува порази. Таа излезе од белата зграда на комитетот – во дворот цутеа ружите што ги посадил сопственикот пред војната, скина една црвена пупка и ја стави во илекот на кожното палто, и тргна кон Летница. Дали веќе ја беше донесла својата одлука никој не знае. Пред Петруша бел чаршаф, неизвалкан со ниедна дамка, на него филџан за кафе и стаклен пепелник со парче хартија во која беше завиткан ѓеврекот. Ни трошка од ѓеврекот, ни капка од кафето. Тој седеше исправен на столот, елегантен како секогаш и низ прозорецот гледаше во дрвото на кое беа никнати првите ливчиња. Активистката застана пред него и не двоумејќи се испука три куршума во неговото срце. Додека пукаше го гледаше право в очи, големи и темни, во кои тој благородно ја примаше тагата на своите соговорници. 
     И што да се каже за оваа несреќа и за момчето и девојката? А можеа убаво да живеат, само да не беше тој пуст сон за убавината на огнот и стравот од изгоретините од него. 
ШИШЕНЦЕ СО КОЛОНСКА ВОДА
     Човек додека е млад секогаш се обидува да го освои светот. Зашто она што е зад познатите облици на видокругот се чини попривлечно и повредно од тоа што е достапно за сопственото око и вага. Се разбира, начините за освојување се различни од човек до човек. Не е секој Алексадар Македонски та да си постави за цел да го освои светот со силата на оружјето. 
     Спире беше син на милиционер од населбата Детски Додаток, слезен во градот по ослободувањето. Новата власт се крепеше на нови луѓе, сиромашни но верни, и сите милиционери во Охрид беа селани од планинските села што му пристапиле на движењето. Навиките здобиени во планините се задржале и во рамните градски дворови: жените се носеа полуградски-полуселски, при разговорите со соседите гласно се довикуваа, околу куќите грофтаа прасиња, кукурикаа петли и мекаа јариња. 
     По препорака од новата власт синот заврши средно училиште и се запиша на факултет. Белград, далеку преку девет планини. Се смести во студенскиот дом, заедно со двајца сограѓани. Изгледаа како преплашени зајчиња, пикнати во крајната соба на приземјето на Студенскиот град. Пред вратата долг бетонски ходник и тие, научени на широките простори на родниот град, имаа обичај во собата да влегуваат и да излегуваат низ прозорецот. Најголем дел од денот го поминуваа во креветите; завиени во непроветрени ќебиња, ги сонуваа светлините на големиот град што ги виделе во текот на денот, или слушаа музика од транзисторот, а кога ќе станеа играа карти. Единствени забавишта во градот, што можеа да ги примат рамноправно, без повреда на нивното достоинство, беа кината и фудбалските мечеви. Се пикаа во полумракот, грицкајќи семки од тиква, и возбудено гледаа во подвижните слики. Каубојски филмови, историски спектакли, љубовни комедии... 
     Природно, во тие години најмногу се сонува за љубовта. Ги привлекуваа модерните девојки од големиот град: шминка на лицето, крпи од Трст, блазиран израз во очите. Во своите демодирани облеки, сошиени кај маалскиот шивач, тие не можеа да го привлечат вниманието на велеградските девојки. 
     Сепак, надежта дека еден ден и љубовта ќе им се насмевне живееше во нив. Првиот нејзин допир, првото искуство со сонуваниот бакнеж ги затекнуваше збунети; како пилци штотуку испилени од затемнетата корупка на јајцето тие збунето трепкаа пред блесокот со кој ги заслепуваше љубовта. Пелтечеа, ги грешеа падежите, не се осмелуваа да им се доближат на девојките кога ќе ги сретнеа на улица... Тоа беше созревање на децата одгледани во сигурноста на мајчиниот дом, неподготвени да го грабнат тоа што им го нудеше животот, сè уште давајќи им ги на сите појавни облици таинствените особини на идеализираниот свет. 
     Спире чекаше во ред пред благајната во киното „20 Октомври“. Беше студено, тој имаше зуќем и бидејќи не носеше чисто шамиче, од време на време го шмркаше носот. Пред него чекаше девојка. Во долго зимско палто, со црвена беретка на глава. Таа тупкаше со нозете, поради студот, и од време на време се вртеше наназад, допирајќи го со погледот. Девојката не беше ништо особено, но Спире почувствува како нешто топло му се разлева во градите. Редицата беше долга и бавно се помрднуваше нанапред и тој почна да се лути на својот нос и на себе што го заборавил шамивчето. Примени лукавство: шмркнуваше само во мигот кога зад него, по улицата, ќе протатнеше тешко возило. 
     Девојката му се насмевна и го понуди со бонбона. Тој беше висок и слаб, во панталони кои поради сфаќањето на татко му и на шивачот му допираа само до глуждовите. Сепак, додека се бричеше пред огледалото во заедничката бања во студенскиот дом, во својот лик тој наоѓаше сличност со цртите на еден познат глумец и сметаше дека е многу поубав и попривлечен од двајцата другари од студенската соба. Едниот од нив беше малечок и ќелав, а другиот црн како Циганин. Тој сега ѝ се насмевна на девојката – имаше бели, правилни заби и се гордееше со нив. Бонбоната имаше вкус на јагода и тој ја чувствуваше дури и по невкусната вечера во студенската менза. 
     Закажаа состанок за наредниот ден попладне, пред споменикот на Победникот на Калемегдан. Тој им раскажа на другарите и тие искрено му завидуваа. Потоа не можеше да заспие цела ноќ, додека тие гласно грчеа. Ги правеше сите можни планови за средбата и ги измислуваше зборовите со кои требаше да ја освои. Тоа беше негова прва средба со една девојка и тој беше возбуден и несигурен во себе. 
     Следниот ден го помина во подготвување на облеката – пеглање, одбирање кошула и вратоврска, чистење на чевлите... Веднаш по ручекот влезе во бањата и цел час се тушираше со миризливи сапуни. Потоа застана пред огледалото, отвори нов жилет и го насапуни лицето. Кожата му беше чиста, ни едно мозолче на неа и тоа го расположи. Едниот од двајцата цимери имаше црвени бубулици, а тоа девојките не го сакаа. Косата ја чешлаше а ла Челентано и пред огледалото почна да ја пее песната од Сан Ремо: „Миле, миле, миле, бачи...“ Запре, изненаден од една одлична идеја. Малечкиот собен другар беше во Трст и оттаму донесе темносин мантил шушкавец и шишенце странска колонска вода. Шушкавецот му беше мал и не доаѓаше предвид да го позајми, но колонската вода со нејзиниот мирис мора да ја занесе девојката. 
     Влезе во собата, а тие лежеа на креветите и читаа криминални романчиња. Пушеа цигари и металните капаци крај креветите беа преполни со отпушоци. – Другар – му рече тој на малиот – ќе ми дадеш ли да се намачкам со твоето ливанто?
     За нив дента тој беше ѕвезда. Првиот од нив што успеал да има состанок со девојка од велеградот. Иако малечкиот се фалеше со некаква врска со некоја од девојките пред Касина, но тоа беше друго. Малиот бргу стана од креветот, го отвори картонскиот куфер и му го подаде шишенцето. Ставено во светлива картонска кутија, во средината со златни курзивни букви „Олд спајс“ а под нив слика на едреник. 
     Спире благодарно му се насмевна и се врати во бањата. На бетонскиот раб ги имаше оставено алуминиумската машинка за бричење и четката со сапуница. Тој ги изми и ги врати во дрвената кутија во која го чуваше приборот. Потоа со чешелот уште еднаш помина по косата. Беше задоволен од својот изглед. Треба да ѝ каже некој голем збор со кој ќе ја освои, ќе ја шармира. Но никако не можеше да го најде зборот за кој сметаше дека е достоен за неа. – Јас сум студент – ѝ рече пред киното, кога се запознааа, и таа му се насмевна. 
     Внимателно го извади шишенцето од картонската кутија, потоа полека го одврти металното капаче. Го доближа до носот и ноздрите се наполнија со неговиот опоен мирис. Кога другарот се врати од Трст и им ги покажа работите што ги донесол, им рече дека оваа колонска вода ќе ја употребува само кога ќе оди во освојување на нежните срца. Досега тој никому не му беше дозволил да се намачка со неа. Ја држеше заклучана во картонскиот куфер под креветот и само понекогаш се мачкаше со неа. Тој е првиот кому му дозволи да ја употреби, затоа што го ценеше како освојувач и го сакаше како другар. Тоа никогаш нема да му го заборави, ни во далечните времиња кога ќе биде оженет и ќе го живее здодевниот живот на чиновник и татко во родниот град. 
     Тури на дланката и си го намачка лицето. Заедничката бања во приземјето на студенскиот дом се исполни со опојниот мирис на љубовта. Ни матното огледало пред него, ни бетонското корито на мијалникот, ни металните недозатворени славини низ кои деноноќно течеше вода, не можеа да го запрат флуидот што излезе од шишенцето. Во огледалото се одразуваше ликот не на сиромашниот, несигурен студент од провинцијата, туку ликот на убавецот, заводникот од филмот, сигурен во себе и во својот шарм, пред чија насмевка се топеше и најтврдото женско срце. Спире, свесен за промената, ја отвори устата, а оттаму блеснаа забите како ниска вистински бисери. Тој си рече: „Ќе ти вратам другар дупло, ќе одам во Трст и ќе ти купам две вакви шишиња“ – и нештедејќи тури во дланката и си ја намачка косата. Таа во огледалото светна како да беше намачкана со брилјантин. Потоа уште еднаш ја отвори устата, ги стисна забите, и обеземен со еуфоријата на првата љубовна средба и желбата дека таа мора да успее, дека тој мора сè да направи за да ја освои, со отвореното шишенце со колонска вода ги испрска стиснатите заби, чувствувајќи дека таа му ги штипка усните и непцата, но тоа беше пријатен знак на љубовната игра што влегуваше во неговиот живот. 
     Другарите во собата го дочекаа на нозе. Веќе не ги интересираа криминалните загатки, туку беа возбудени од неговата средба. – Страшен си – му рекоа двајцата, за прв пат забележувајќи во него убаво момче по кое копнеат девојките. Тој им се насмеа самоуверено и излезе низ врата. Зад него, по долгиот бетонски ходник на приземјето на Студенскиот град долго време провејуваше мирисот на колонската вода пред која паѓаа женските срца. 
ПРИКАЗНА ОД ДИВИОТ ЗАПАД
     Томе Буц беше мажиште, во вистинската смисла на зборот. Рамномерно граден, со вретенести мускули и чиста бела кожа. Денес мажиштата од неговиот сој ги викаат „мачо“. Љубеше жени, пијачки во друштво и тепачки со тупаници и клоци. 
     Возеше велосипед, во неговата младост и велосипедите како превозно средство што овозможуваше брз досег до далечините, не беа мачкина кашлица. Облечен во куси пантолони, тој ги вртеше педалите лесно и елегантно, додека неговиот вжештен здив, кога ги искачуваше угорниците, дуваше во нежниот тил на девојчето седнато на железната цевка што ги поврзуваше седлото со кормилото. На појасот со кој му беа прицврстени панталоните висеше кама во кожена футрола. 
     Во тоа време најпопуларни личности на кои младите се угледуваа беа ѕвездите од каубојските филмови. Грегори Пек, Кирк Даглас, Џон Вејн... Филмовите се прикажуваа во старото кино во Карабегомала, на почетокот од криволестиот сокак што се протегаше кон исток сè до полето во Долна Влашка Мала. Томе Буц наместо коњ јаваше велосипед, а на појасот наместо пиштол му висеше нож. Долг, со две острици, во кожена футрола. 
     Томе во прво време одгледуваше крави, а потоа се префрли на коњи. Ги купуваше на пазарите во Битола, Кичево и Дебар и ги префрлуваше на сопствениот ранч крај Охрид. Неговите коњи во тоа време пасеа на градските паркови под неонските светлини на уличните светилки. За нив се прикажува најнеобични анегдоти и тој со тек на времето, колку старееше, сè повеќе го добиваше ореолот на итер, бескрупулозен џамбаз. Но овде станува збор за неговата младост, поврзана со каубојските филмови во старото кино, неговиот германски велосипед и големите тепачки во кои тој еднаш победуваше а друг пат го наоѓаа исфрлен на буништата. 
     Добро, во тоа време не беше лесно да се води таков живот, на јавна ѕвезда која го гради својот лик на бунтовник против признаените правила на општеството. Сите беа против него, и милиционерите, и чесните патер фамилијаси, и мајките и партиските активисти. Сите граѓани одеа на работа, одгледуваа деца и семејство, а Томе одеше на плажите и ги освојуваше срцата на осамените туристки. Еднаш се појави јавнат на црн неоседлан коњ, на вжештениот песок на најпозната плажа, пред Синдикалниот дом во Свети Стефан. Белиот хотел беше изграден со парите на трудбениците, со камени тераси и столбови по кои ползеа расцутени ружи, а по крајбрежниот песок дрворед топчести багреми. Неговиот коњ, тропајќи со железните налчи на копитата, помина преку мермерниот подиум на кој навечер танцуваа туристите, во скок ги прескокна скалите и во галоп претрча вдолж плажата, од северната страна на багремите под чии сенки лежеа капачите. Под неговите копита потскокнуваа камчиња од песокта и се распрснуваа на сите страни. Немаше човек на плажата кој не го прекина своето уживање и не ги сврте очите кон возбудливиот коњаник што го нарушуваше вообичаениот попладневен мир на одморалиштето. Водата се ежеше при допирот на летниот ветрец, а тие останаа наежени при допирот со сликата на силниот коњ и неговиот јавач што поминуваше токму пред нивните очи. Едни го мразеа, други му се восхитуваа и се вљубуваа во него. Се разбира, највосхитени беа децата, кои заборавија и на водата, и на дрвени кајчиња што пловеа по неа, и на лопатките и кофичките со кои ја копаа песокта градеајќи кули и градови од бајките, пленети со живиот јунак што слегол меѓу нив од филмското платно. 
     Тој слезе од коњот, ги врза уздите за глуждестото стебло на багремот и седна до русокосата убавица што лежеше на розов пешкир под сонцето. За неа, дојдена од асфалтот на големиот град, тоа претставуваше доживување. Коњот ржеше над нејзината глава, силен и набрекнат, со големи широко отворени очи питомо загледани во неа, и храбриот јавач, седнат крај неа, со поглед на дивинче кое дошло до нејзината рака со желба таа да го припитоми. Таа несвесно ја крена раката и го погали по кусо потстрижената коса. Забите му светкааа на сонцето, додека лицето се развлекуваше во сончева насмевка
     Природно беше таквиот младич да биде во непријателство барем со половина град. Летата траеја кратко и по нив се развлекуваа како долго предило од растркалано клопче долгите еднолични денови на дождливата есен и студената зима во кои не се случуваше ништо убаво и возбудливо. Во сабота навечер, во зградата на малската организација на Народниот фронт во Кошишта се одржуваа игранки со жива музика и Томе, со клоца удирајќи по полите на широката дрвена врата кои со тресок се одбиваа од ѕидот од кој паѓаше малтерот, расчекорен застануваше на влезот. Зад неговиот грб, над неговата глава и меѓу расчекорените нозе се оцртуваше црниот коњ осветлен од месечината. Музиката престануваше да свири, танчерите ги пуштаа рацете на танчерките и се вртеа кон влезот. Влегуваше нескротливот разбојник, познатиот Томе Буц и нивните срца се вознемируваа. Тој чекаше минута, во тишината што завладеа во големата сала, како зафатена со магијата на големиот магесник, само неговииот поглед, метален и тврд, поминуваше преку уплашените лица на присутните. Неговите раце висеа небрежно крај телото, како што правеа големите пиштолџии од филмот додека ги предизвикуваа своите противници. Од двете страни на појасот висеа пиштоли. 
     Се чекаше само на неговиот знак, да кимне со глава кон свирачите и магијата да падне а живоста и бучавата повторно да завладеат со салата. Тој со небрежни чекори се доближа до шанкот и нарача дупла ракија. Стоеше со дланки потпрен на дрвената плоча, со грб свртен кон танчерите, додека шанкерот му ја полнеше чашата а потоа со рутинско движење ја турна да се лизне по светливата плоча до него. Зад чашата се лизгаше штотуку отвореното шише. Тој ја крена и со еден замав ја испразни во грлото. Неговото тело се стресува, а потоа се врти кон салата со лакти потпрени врз шанкот. Додека бледосините очи кружеа по лицата на присутните, сите беа свесни дека тој не ја бара девојката што ќе го привлече, туку момчето со кое ќе ги одмери своите тупаници. Таа вечер тој ја беше одбрал за вечер на сребрениот двобој. Штиците на подот, црни, намачкани со нафта, крцкаат под нозете на танчерите, стаклата на тесните прозорци се потат од здивот на присутните, во аголот бубутка огнот во големото железно буре поставено на железни ногарки со долг ќунк намачкан со бронзена боја што го поврзува со оџакот. 
     Тој победуваше во тепачката а потоа ја поминуваше ноќта на бетонскиот под во општинскиот затвор. Оттаму излегуваше со потечени образи и синици под очите и рацете. Модринките што ги носеше под кошулата не се забележуваа. 
     Тој беше отпадник, тоа го знаеја сите и се очекуваше само денот кога побрзиот пиштолџија од него ќе го застрела. Ќе лежи во правта на градскиот плоштад, додека дрвените поли на вратата на кафеаната „Летница“ ќе се нишаат на подмачканите пафти. Носачите ќе го фатат за нозе и ќе го влечкаат по правта, додека врз трагата што ја остава неговото тело крвта што истекува од неговата уста ќе го удира својот морничав печат. Така во филмовите што ги прикажуваа во киното завршуваа пиш-толџиите и силниците, а тој сакаше да биде како нив. Не чесен граѓанин кој си го почитува сопствениот труд и своите сограѓани, горд трудбеник вработен во фабриките и канцелариите, зачленет во синдикалната организација, кој со силината на сопствените раце го градеше новото општество на пролетерите и земјоделците, туку некаков изрод што не сакаше да се впрегне во запрегата на општиот напредок. Рецидив на поминатото време, исплувок на поразената буржоазија. 
     Тој стои на средината од салата за игранки, окружен со неговите врсници кои се лути што им ја прекинал забавата, и со презир плука на душемето. Голем, зелен балгам светка на црните штици премачкани со нафта. Над него, над неговата глава свети сијалица од сто вати, со метална бела капа и метална мрежичка. Во салата нема телефон со кој би ги повикале милиционерите, а милициската станица е далеку оттука. Оставени се самите на себе и на сопствената храброст да се ослободат од натрапникот што им ја расипува единствената вечер во неделата предвидена за забава. Ако сте заедно, ќе бидете силни, ги учеа во училиштето и на малските конференции на социјалистичката младина и тие сега треба на дело да ги применат добиените уроци. Девојките се повлекуваа кон ѕидовите, машките правеа круг околу натрапникот. Облечени во штофени костуми шиени кај малските терзии, со долги ракави што им досегаат до прстите на рацете и куси панталони што завршуваат над глуждовите, класични чевли што светкаат под светилките обесени на таванот, кусо потстрижените коси по советски модел им се ежават на главите, ушите им црвенееја, крвта им удираше во дамарите и тие ги чувствуваа трпките што им ги боцкаат дланките. Требаше само водач, кој ќе се осмели прв да застане пред предизвикувачот и да ги поведе во бојот за кој се чувствуваа подготвени. 
     Димо Волкот, студент по агрономија, кој дотогаш стоеше незабележан меѓу нив, чкртна со вилиците и направи исчекор од кругот. Јаката на белата кошула ја извадил над палтото, црномурестата кожа на неговото лице, со испакнати јаготки и глуждесто високо чело, свежо избричено лице со остра брада, под белината на иштирканата кошула перена во чингено корито со рацете на мајка му со голем калап од сапун од домашно производство, пеглана на кујнска маса со железна пегла наполнета со црвена жар, блеска осветлена со окото на мајката која со љубов од илјада вати ги гледаше своите чеда. Тој со рака помина преку устата како да сакаше да ги избрише трагите од нејзиното млеко. 
     Двајцата беа во кругот на танчерите, на средината на салата, токму во обрачот на големата сијалица што висеше на голем клинец на средината на таваницата. – Како петли – кукурикна некој гласно над нив, а Томе Буц надмено се насмевна. На неговиот појас кама, но тој немаше намера да ја употреби. Само еднаш ја беше извадил, во некаква семејна караница и поради тоа одлежа в затвор. Сега веруваше само во силината на сопствените тупаници, тренирани со плугот, ашовот и мотиката со кои од дете ги обработуваше семејните градини, и тој сега сакаше да ги испроба во борба со противник достоен на себе. Не му беше важен поразот на противникот, ни болката што ќе се појави на неговото лице, крвта што ќе потече од неговите расечени усни, ниту модринките што ќе ги набабрат противниковите очи, туку задоволството што го раѓа одмерувањето на силите со противникот. 
     Димо стои пред него, со тупаници кренати до носот, треба да се совлада натрапникот, да му се покаже дека неговата моќ да ги расипува забавите на другите не е безгранична, дека за секој светец има и тропар, за секое тенџере капаче, за секој насилник јунак што ќе го срамни со земјата. Во неговите чувства немаше место за омраза на противникот, ниту желба да пожнее слава меѓу гледачите кои ќе бидат сведоци на неговата победа. Единствено желбата со сопствени раце да се избори за тоа што му припаѓа и што си го поставил како цел, а што некој неправедно се обидел да му го одземе. 
     Се одмеруваат со очите. Противникот мора да се почитува, да се бара неговата слаба точка, доколку се сака победата. Потоа тупаниците тргнуваат кон спротивната глава, секаат нивните допири, подот грми од нивните падови. Кожата се распукнува и по лицето потекува крв, кошулата се кине натопена со пот и прав, салата станува брод што се ниша на разбранетото море. Присутните, кои само до пред малу правеа круг околу борачите, а пред тоа играа по тактот на музиката, исчезнуваат. Болката предизвикува нагон да се насети туѓа болка и да се разменуваат удари, додека телото отрпнува на неа, наеднаш споени во една заедничка акција, станувајќи едно тело создадено во некаква привремена симбиоза во која со заедничка спротивставена акција се добива нов квалитет. Се ослободува енергијата на младоста, уривајќи ги постојните норми и односи, во еден исконски нагон за уривање за да се создаде нешто ново дотогаш невидено. 
     Двајцата лежат на подот исцрпени од безмилосната тепачка. Од нивната чиста и испеглана облека остануваат само валкани крпи. Од забавата не останало ни трага. Сите заминале, и свирачите од подиумот и играчите од штиците. Само големата сијалица заробена во метална мрежичка се ниша над нивните глави. И отворената двокрилна врата низ која се гледа големата сребрена месечина на зимската ноќ. 
     По тепачката тие станаа неразделни другари. Томе и Димо. Ги мијат лицата и рацете со студената вода што тече од чешмата во дворот и прска од бетонското корито под неа. Потоа качени на чезата што ја вози Томе Буц, влечена од црниот коњ што ја возбуди белата гостинка која се сончаше на песокта пред Синдикалниот Дом во Свети Стефан, се возат по долгиот асфалтен друм, извиткан како змија меѓу езерото и планината. Ноќната месечина е расположена со нив, го посребрува патот по кој тие минуваат, а лозјата, градините и езерската вода светкаат како потурени со течно сребро што ги облагородува сите предмети. Коњот весело каска, чезата ги лула нивните тела и тие ослободени од вишокот на младешката енергија од време на време потпивнуваат препуштени на волшепството низ кое минуваат. Колоната на автомобилите што се движат зад нив ги пристигнува и со трубите трубат во обид да ги опоменат за да им го ослободат патот. Томе Буц, со дизгините в раце, ја тера чезата по средината на коловозот, водејќи го коњот со железните копита да ја гази белата полна линија. Тие се во средиштето на животот, пијат од неговиот извор – месечината, блеска околината низ која се движат, течноста во шишињата што им ги пече градите, блиското минато во кое си ги одмеруваа силите, и немаше право никој од бедните смртници што не го вкусил задоволството на вистинскиот живот, кој смело не удрил по правилата што се плетат околу неговото смртно тело, да ја предводи колоната на потомците на бесмртните богови, без оглед на каква машина седнал неговиот задник. 
     Кога ќе им здодее трубењето на автомобилските сирени, тие ја запираат чезата токму на средината на патот, скокаат на асфалтот и потпрени со грб еден на друг ги повикуваат нетрпеливите да ги одмерат силите. – Кој ќе победи – им довикува Димо Волкот – има право да ја предводи колоната!
     Телата паѓаат околу нив како снопје. Тоа е најголемата зимска жетва што е забележаната во хрониката на нивниот град. Нежните стебленца, ненавикнати на острицата на челикот, се кршат како ќибритки и се тркалаат по асфалтот на кој до пред малку така самозадоволно брмчеа и свиреа опиени со силината на купените машини. Ноќта се одмара на крајпатните лединки не грижејќи се за тоа што се случува околу неа. По половина час тие се повторно на чезата, возејќи се кон југ, придружувани единствено од веселото лице на полната месечина. Таа е единствениот придружник и другар со кој сакаат да ја поминат ноќта. 
     Сонцето ги затекнува во подрумските простории на градскиот затвор, со џумки на главите, од ударите на полициските пендреци. Волкот знае, воспитувањето на човека никогаш не завршува, само се менуваат лекциите и нагледните средства со кои ги подучуваат воспитувачите. – Од молив до пендрек, тоа е нашиот напредок – пее тој гледајќи во високиот прозорец обезбеден со решетки, низ кој ѕирка зракот на сонцето. 
     Томе Буц скока и со раце се обесува на решетките. Тој страда од клаустофобичност и добива напади при сознанието дека е затворен во кафез од кој не може да излезе. Се врти кон другарот и плачливо гледа во него. – Зошто? – прашува тој, несвесен за тоа што се случува со него. Волкот лежи на пружината, свесен дека е и тоа дел на големата слобода за која се определил и од чие задоволство за ништо не би се откажал. 
     – Седни – му вели тој на другарот. 
     Тие седат на подот и го слушаат одекот на тешките цокули по тврдата бетонска подлога. Наеднаш и клучарот станува пријател, посакуван дел од нивната денешна судбина. Слушаат како тој запира пред нивната ќелија, чкртањето на железото во клучалката и втренчено гледаат во вратата што се отвора со тресок. Во четириаголникот за миг се оцртува крупната фигура на клучарот под светлината на сонцето што паѓа низ решеткастиот прозорец. Истата поза на голем пиштолџија, видена во филмовите во старото кино, расчекорен пред да го повлече пиштолот, во двобојот со својот судбински противник. На плоштадот на сребрената месечина. 
     Исправени излегуваат на силната светлина на широкиот плоштад. Во далечината се наѕира одблесокот на сребрениот поток. Дрвените капаци на прозорците на околните куќи со тресок се затвораат. Ни куче ни маче да претрча, ни пиле да прелета. Само двајцата на плоштадот, еден спроти друг, едниот на југ, другиот на север. Во високи чизми, со широки црни шешири на главите. На појасот пиштоли. Со бавни чекори тргнуваат еден спрема друг. На средината од плоштадот црна линија обележана со ќумур. Во очите на едниот одблеснува сребрениот лик на противникот. Енрико Мариконе ја вклучува електричната гитара. Тоа е крај на илузијата, но истовремено и крај на животот. Димо тоа го знае, а Томе само го чувствува во своето срце. Со достигнувањето до највисоката точка почнува стрмоглавиот пад кон смртта. – Подеднакво и задоволство и болка – вели Димо додека го одмерува противникот. Со раката го повлекува шеширот подлабоко над очите. Од спротивната страна чекори неговиот другар, кој станал негов непријател. Едниот ќе победи, другиот ќе замине од сцената на историјата. Како голем театар, во кој на едниот му беше доделена улогата на буржуј, на другиот на пролетер. 
     Точно на пладне, низ злокобната тишина на плоштадот оддекнуваат два револверски истрели. Едно тело се препелка во правта, со траги од кучиња и исушени лепешки од коњи, додека сенката на другиот паѓа преку неговото лице. 
     Од големите звучници на бандерите одекнува борбена музика. „Бандеља роса...“
     – Кој тоа пее? – се прашува еден од двајцата, додека стои на плоштадот наеднаш бесцелен и збунет, обична крпа фрлена по употребата. Чувствува дека тие си ја одиграле улогата на бината, без оглед што едниот е мртов а другиот жив, и време е да заминат. Настапува време на други глумци, што ќе играат под железната рака на големиот режисер. 
     По асфалтниот пат за Свети Наум каскаат копитата на коњот, влечејќи ја зад себе чезата. Месечината свети над нив, како голема неонска топка, по нив свират трубите на автомобилите и брмчат нивните забревтани мотори. Коњот се напина и на асфалтот паѓа жолто-кафеава топка со неговиот измет. 
МИКИ МАУС
     Секој пат кога тие доаѓат јас се пикам во мојата глушечка дупка и штутам. Тие носат нешто непредвидливо и туѓо, што ме исполнува со страв и претпазливост. – Чуму ти се сите богатства на светот ако се изгубиш себеси – си велам ѕиркајќи низ дупчето. 
     Ме викаат Мики Маус. По името на јунакот од еден цртан филм што го гледавме во детството. Денес и глувците се поинакви, воинствени и агресивни, но јас веќе бев формирана личност кога тие се појавија. 
     Тоа беше чудно, таа желба на луѓето да си го променат ликот и да изгледаат како популарните јунаци од филмот. Фризерските дуќани и другите салони за разубавување никнуваа како печурки. Во излозите големи постери на популарните ѕвезди од естрадата по чија лика ги моделираат муштериите. Внатре дебели каталози со фотографии во боја, обележани со арапски букви, лежат во скутовите на посетителите додека чекаат на ред. Општопознати ликови со втиснат атест на квалитет и мода, што нè гледаат од екраните, јавните ѕидови и весниците, препознатливи како блиски лица од нашето соседство. За таа појава, на митарства и пресликување, пишуваа весниците на своите страници предвидени за занимливостите од целиот свет, се формираа нови емисии на телевизиските станици со отворен телефон и сè се движеше со забрзан од. Тоа беше добило размери на општоприфатена забавна игра, што пристигна дури до најзафрлените населби, во кои сè ново стигнува со задоцнување од сто години, но и таму телевизијата си го правеше своето. 
     Признавам дека и самиот бев вовлечен во играта и се забавував менувајќи си го родениот лик. Иако, понекогаш тоа предизвикуваше внатрешна одбивност кај мене, кога ќе излезев на улица и на тротоарот, меѓу осветлените излози, ќе се чукнев во некој што личеше целосно на мене – мојот брат близнак. Повторувањето на такви средби почна да ми предизвикува душевна болка, одбегнување на јавните места и со часови останување во постелата со прекривка преку глава, а мојот психијатар, кај кого се обратив за помош, тоа ми го објасни како бегство на копието од своите двојници. Така, пред една година, на плоштадот меѓу тезгите со новогодишни подароци, пластични дедомразовци, светливи шарени топки и разнобојни честитки, точно пет пати се најдов очи в очи со ликовите кои изгледаа како мојот сопствен одраз во огледалото! По првото изненадување и зашеметеност, секој од нас, двојниците, само ги развлекуваше ушите во насмевка, но и тоа не беше друго освен одраз на ликот во посребрената плоча на огледалото. 
     Да сретнеш пет такви Мики Мауси во текот на половина час на новогодишно украсениот плоштад во Скопје навистина за некои луѓе не претставува ништо необично, дури може да биде и забавно, така што еден познат професор по филозофија тоа го беше нарекол нов квалитет на животот што се чувствува во нашата балканска нецивилизираност, но како се чувствувавме ние двојниците доведени во такви ситуации како никого да не го интересираше. Освен мојот психијатар, кој даде научно објаснување за тоа и му ја залепи етикетата: „Синдром на копието“, ветувајќи ми дека за мојот случај ќе напише научен труд со кој ќе настапи на светскиот конгрес на психијатрите. Притоа тој беше убеден дека за мене тоа претставува некаква утеха, дури и награда, тоа што мојата неволја ќе биде изложена пред најголемите познавачи на човековата душа кои ќе се соберат на конгресот. 
     Се разбира, за мене тоа не претставуваше никаква утеха и јас сè почесто останував во постелата со глава пикната под јорган. Само малечко дупче оставав под јорганот, да влегува воздух за да не се задушам. Но еден ден ја замразив и сопствената постела, кога во една емисија за модерниот живот на луѓето моето засолниште го претставија како „глушечка дупка или седелото на Мики Маус во кое тој ги минува најслатките часови“. 
     По една недела од емисијата, мојот психијатар се врати од конгресот во Манила и лично ме покани да го посетам. – Ќе ти соопштам нешто што ќе те израдува – ми рече спуштајќи ја слушалката. 
     Додека одев кон неговата ординација, по патот сретнав дваесет мои двојници, но тоа беше станало толку вообичаена појава ва скопските улици, што никој од нас не се изненади. Всушност Скопје во тие јануарски, невообичаено топли и звучни денови исполнети со механичките музички хитови, беше станал вистински Дизниленд. Можеби најголемиот и најпосетениот забавен парк на светот, затоа што тој не претставуваше вештачка творба со картонски куќи и пластични ликови, туку жив град од цигли и камен во кој се одвиваа секојдневните активности на луѓето. Си реков, така минувајќи меѓу препознатливите ликови што ми беа станале блиски поради честото присуство на телевизиските екрани, дека можеби животот го достигнува совршенството кога измислениот и реалниот живот ќе станат едно и човек не може да препознае кога живее а кога се забавува гледајќи ги соништата на другите. 
     Мојот психијатар изгледаше егзалтирано и возбудено, но сепак кај него преовладуваше свечената, дрвенеста поза како да учествува во доделувањето на некоја голема награда. Дури ме прими и без вообичаениот бел мантил, во својот најнов костум што го беше купил пред заминувањето на конгресот. – Тие се изразија дека е тоа револуционерно – ми ги раскажуваше тој своите впечатоци од конресот. – Најпознатите светски имиња на психијатријата! Револуционерноста ја гледаат во победата на умот над природата. Еден дури рече дека цивилизацијата ќе го достигне својот врв кога на нашите улици ќе шетаат само ликовите на Мики Маус и ниту еден друг лик! 
     Јас не можев да верувам дека најголемите познавачи на човековата душа можеле да изречат такви глупости. – Нашето Скопје – реков тивко – зарем тоа да биде лулката на револуционерноста што ќе го измени човештвото!? Тоа никогаш не се случило и нема да се случи, на оваа наша каллива, заборавена дупка да ѝ биде доверена таква улога. 
     Тој се смееше на мојата недоверливост, а уште повеќе на мојата неукост и непознавање на науката. – Тоа е експеримент, а експериментот се применува во најпогодни услови – ми повторуваше тој супериорно. 
     И ми го покажа зборникот со трудови од конгресот, во кој на прво место беше напечатен неговиот реферат. И моето крстено име, на дното на страницата, со опис на мојот поранешен живот, пред да го примам ликот на Мики Маус. Дури и мојата куќна адреса, со бројот на домашниот телефон, имињата на моите родители со нивното планинско и диво потекло, прележаните детски болести, од заушки до бела кашлица, поправените и извадените заби, сè беше детално забележано, со ситни курзивни букви, извадено од персоналната дискета на мојот лекар. 
     – Сега и ти си славен, како и твојот двојник – ми рече свечено психијатарот, очекувајќи благодарност за неговите заслуги за таквиот мој успех – на јунак на нашето време. 
     Повеќе немав каде да се скријам, откако мојата постела и скришното место под јорганот беа изедначени со дупката на глушецот. Сè почесто почнав да се фаќам себеси како и јас на себе гледам како на глушец, дури почнав и да размислувам како глушец. Тоа врз мене делуваше понижувачки и јас станував безволен и депресивен. Губев интерес за надворешниот свет и сè почесто останував меѓу ѕидовите на сопствениот стан, загледувајќи се во ќошињата и најскришните места под креденците и креветите, во потрага по малечките отвори во кои се кријат нашите непожелни состанари. 
     Еден ден застанав пред огледалото и гледајќи ги големите валчести уши и бистри очи што се насмевнуваа шеретски си реков бодро: „Мики Маус – па што? Зарем има нешто лошо да бидеш интелигентно суштество кое е способно да опстане и во такви неповолни услови, какви што се станот на неговиот непријател? Непобедено и вечно.“
     Психијатарот, откако му раскажав за моето најново примање на ситуацијата и соживување со ликот на глушецот од цртаните филмови, ми рече дека е тоа знак на моето заздравување. – Да бидеш Мики Маус – извика тој скоро весело – значи дека си го победил времето, затоа што Мики не е ништо друго туку олицетворение на детската душа!
     Јас бев повторно дете, тоа го знаев уште од пред една година, кога почнаа да ме интересираат цртните филмови, играчките и фантасатичните приказни. Вестите на телевизијата ми беа станале одбивни и веднаш го менував каналот кога тие ќе се најавеа. Но сепак не ми беше пријатно тој заклучок да го чујам и од устата на лекарот, затоа што нивните судови секогаш ме исполнуваа со тревога. 
     – Ако е тоа така – му реков разлутено – зошто и ти не се преобразиш во некој лик од цртаните филмови, на пример во доктор Џекил?
     Тој молчешкум го зеде стетоскопот и се загледа во мојата душа. Потоа, изнемоштен, седна на својот лекарски стол. 
     – Слушај – ми рече тогаш, за прв пат неговиот глас ми звучеше човечки. – Ќе ти признам дека и мене ме загрижува сето тоа. И почнувам да се плашам за тебе, за твоите двојници, за целиот Дизниленд кој од ден на ден е сè поброен. Се чувствувам како научник кој повеќе нема контрола над својот експеримент. 
     Тој збор не ми се допаѓаше, дури и ме нервираше и јас ја клоцнав големата ламба со сталак што беше ставена пред мене, таа падна на плочките и се искрши во ситни светликави парченца. Можеби требаше да станам од столот за прегледи и да се пресметам со докторот кој така ѓаволски се играше со мојата судбина. Но немав сили. инекцијата за смирување делуваше врз моите сетила и ме правеше немоќен. 
     – Ти си само мојот лекар, но не и творец – му реков тивко, во обидот да се ослободам од моќта што ја имаше над мене. – Јас веќе го бев попримил ликот на глушецот кога дојдов да се лекувам кај тебе. 
     Додека се пулев во таванот, бел и безличен како и сите неба што ги покриваат ординациите, ми светна мисла што одекна страшно, како гром што одекнува во запарно летно попладне во суво поле, стресувајќи ги птиците во лет, животните во бег и луѓето наднесени над алатките, дека можеби Волт Дизни и не е најголемиот уметник на светот, дека по него се родиле уште пострашни сликари кои ќе посакаат нивните ликови да не се размножуваат со бојата на машините туку да се раѓаат од семето на луѓето, како што се плоди сè во живата природа. 
     – Тоа ќе биде – запишав во својот дневник – последниот чин на цивилизацијата, кога таа ќе посака да биде што не може да биде. 
     Го оставив дневникот на масата, отворен на последната испишана страница и отидов пред огледалото. Оттаму повеќе во мене не гледаше Мики Маус, туку мојот стар, изветвен и изгребан од времето лик, што го носеше моето крстено име. 
     По огледалото се лизгаше голема бојадисана солза. 
     
ДИНОСАУРУСОТ И ШЕХЕРЕЗАДА
     Дебелиот министер Абу Шериф почна нагло да слабее. Страдаше за татковината. Порано дебел како буре, сега се беше смалил на половина. Само очите останале на него. 
     Министерот Абу веруваше дека во светот, меѓу луѓето владее безредие и хаос и само државата и силата можат да направат ред. На работната маса пред себе, веднаш по појадокот, вадеше шише со виски. Доаѓаа неговите потчинети и се советуваа. Очите им светкаа како на мачори, гласовите се повишуваа. Министерот, во жештината на дискусиите во кои се решаваа државните проблеми, пцуеше и навредуваше. Тоа тој го правеше од љубов, со нежноста на постар родител, опиен од грижата за доброто на татковината. 
     Еднаш на конференциската маса, во блокчето за фаќање белешки, еден од потчинетите нацрта диносаурус. Претпотопскиот цицар зборуваше преку телефон, а гласот му беше тенок и милозлив. Потчинетиот го нацрта диносаурусот со цуцла в уста. На масата почнаа да се смеат. Сите што ја видоа сликата беа воодушевени од духовитоста на својот колега. Министерот штотуку беше завршил разговор со својот претпоставен и љубопитно гледаше во развеселените лица на присутните. Тој беше расположен и чувствуваше потреба да ги погали. Во првиот миг и самиот се насмеа, повлечен од желбата да соучествува во нивната игра, но веднаш се тргна кога забележа дека нивните лица се издолжуваат и го одбегнуваат неговиот поглед. – Тоа е нешто на моја сметка – му светна непријатно во главата. 
     Министерот Абу полека се дигна од столот. Широка кожена фотелја. Секогаш при расправењето на државните прашања нему му стануваше жешко и тој го оставаше палтото на закачалката, во бела кошула со куси ракави и вратоврска; над кошулата прерамките што ги придржуваа панталоните. Министерот го турна столот зад себе. Нозете веќе му беа вовлечени во мокасините. Веѓите му беа споени, што се случуваше секогаш кога беше лут. – Почеток на хаосот – во неговата глава се одметкуваа мислите. – Потчинетите се обидуваат да ги одгризнат папочните врвци!
     Министерот почна да чекори околу канцелариската маса. Службениците се чувствуваа неудобно, се собираа на седиштата, главите ги веднеа кон подот. Абу строго гледаше во нивните темиња, во најголемиот број случаи веќе заќелавени. Кружејќи околу нив тој беше сигурен дека тие нема да издржат, дека неговата волја доминира со нивните личности. 
     Најмладиот меѓу нив, во сив костум и елегантни очила, стана од столот и му го подаде своето блокче. – Пресветол – му рече секретарот на својот министер – еве ја творбата на нашиот слободен дух. Во миговите додека Вие бевте отсутни од нас , јас се обидов да се играм со уметноста. 
     Министерот внимателно се загледа во сликата. Диносаурусот можеби и имаше сличности со него, но само за оние кои секојдневно соработуваа со него. Држеше шише со цуцла в уста, а на шишето пишуваше : „Балајнтајнс“. – Тоа тие со љубов – помисли министерот. – Јас сум нивното бебе, ме сакаат како новороденче. 
     Министерот Абу ги погали со погледот, со рака помина преку уредно исчешлана коса на својот секретар. – Вистински уметник – го пофали тој. – Јас ги ценам уметничките наклоности на своите потчинети. Само продолжи!
     Наеднаш министерот почувствува одвратност спрема алкохолот. Тоа е надмината работа, си рече и го затвори шишето. Во него имаше уште два прста жолта течност. – Однеси! – ѝ нареди на секретарката. 
     – Сега – им рече тој на присутните – треба да се зафатиме со сериозни работи. Уметноста да ја оставиме за крајот. Државата чека на нас!
     Министарот ја навали главата кон масата и пред себе, на светлиот политир, го здогледа хаосот со кој беше окружен. Во природата не постоеше никаков ред. Посилниот, полукавиот или избраникот на случајноста ги јадеше сите што ќе му се најдеа на пат. Луѓето имаа среќа да имаат разум. И благодарение на разумот поумните од нив ја пронајдоа државата со која организираа каков таков ред во својата околина. Ако таа се урнеше, на земјата почнуваа да бујат тропските растенија на џунглата. 
     Министерот Абу се почувствува горд што е еден од столбовите на својата држава. Се исправи на столот и значајно погледна во присутните. Тие, поседнати околу конференциската маса, верно го следеа кружењето на неговиот поглед. Беа среќни што имаат таков шеф, кој знае да ги разбере дури и нивните духовни пориви. 
     – Од денес – рече значајно министерот – престануваме со „Балајнтајнот“. Го прераснавме времето на своето бебештво. Од денес сме деца без цуцла!
     Службениците извикуваа од радост. Одлуката требаше да се внесе во записничката книга. – Уметноста е плод на зрелоста – помисли среќниот секретар на пресветлиот министер – а зрел е оној народ кој знае да ја цени и почитува својата уметност. 
     По желба на министерот, во неговиот кабинет остана само младиот секретар. Другите беа испратени да ги спроведат договорените заклучоци. Секретарот пред себе имаше јасна цел: еден ден и тој да стане министер. Млад, образуван и интелигентен, тој беше убеден дека би бил подобар државник од својот сегашен шеф, но таа еретичка мисла ја чуваше скриена длабоко во себе. 
     Министерот Абу имаше проблеми со својата жена. Тој неа сè уште ја сакаше, како во првите години од бракот, но проблемот беше што таа имаше фикс идеја дека треба да остане млада. Таа имаше упорна волја, дури и посилна од неговата, и колку што врвеа годините тој мораше неволно да забележи дека колку што тој се дебелееше со секоја нова година, кај неа не се менуваше ништо, ни во линијата ни во изгледот. Тоа беше неприродно, расчекорот што се случуваше меѓу нив и министерот мораше во себе да признае дека е поразен во сопствениот дом. – Таа успева да ја победи природата – сè почесто го ужасуваше заклучокот што му се наметнуваше при анализирањето на нејзината победа над стареењето – и тоа на полето на кое се чини дека природата е непобедлива. Без помошта на единственото сигурно средство против хаосот – државата!
     – Еден ден – си рече министерот Абу – јас ќе бидам исцеден и непотребен старец, а мојата Шехерезада сè уште млада. И ќе ме отфрли, барајќи си прилика според себе. 
     – Момче – му рече министерот на својот секретар – барам од тебе да ми изнајдеш во книгите дали имало, во некое врме и земја, некој смртник што успеал да го победи стареењето!
     Секретарот триесет дена копаше во библиотеката. На триесет и првиот ден тој влезе во кабинетот на министерот, извалкан и бел како брашнар од правта падната од книгите. 
     – Само вештиците – му рече секретарот на нестрпливиот министер. – И тоа не е ништо сигурно, затоа што магијата не е во досегот на науката. 
     – А ти – го праша министерот – кој имаше наклонетост кон духовното?
     Момчето се замисли. Претчувствуваше дека од одговорот зависеше неговата кариера. 
     – Секоја победа на човекот е привремена – одговори плашливо секретарот. –Само природата крајно победува	
     Министерот стана од столот. Беше заборавил да ги навлече мокасините и сега во чорапи газеше по ќилимот. Еркондишнот брмчеше и го исфрлаше смрдливиот чад од нивните цигари. Во пепелникот на бирото на министерот чадеше неизгаснета пура. 
     Абу сè уште се чувствуваше силен. Без да му трепнат очите можеше да отпушти, да казни, да прати на бесилка. За него сè друго беше ситно и црвливо, освен сопствената личност и неговите препоставени. Жена му организираше ноќни сеанси на кои ги привикуваше духовите, а тој се смееше на таа нејзина играрија. Во себе спиритизмот го сметаше за нејзина слабост и се радуваше на тоа. Кога секретарот спомна за магијата, тој малку се сопна, но веднаш го отфрли стравот од себе. Игра и ништо! Отиде дома и скришно се загледа во неа. Брчките на лицето ѝ беа незабележителни, кожата одморна и свежа, телото без грамче сало. Абу беше среќен што има жена со силна волја, но сега се уплаши од тоа. А што, си рече, ако нејзината волја е посилна и поуспешна од мојата? Тој секогаш со неа зборуваше со фалсет, иако гласот по природа му беше груб. Тоа беше израз на нежноста и почитта што ја чувствуваше кон неа. 
     Легнат на троседот Абу Шериф ја анализираше сопствената жена. Таа го имаше научено, од почетокот на бракот, кога ќе дојде дома да си ги измие нозете и да облече чисти чорапи. Сега тој можеше слободно да мрда со прстите и да се чувствува пријатно при сознанието дека неговото тело не шири непријатни мириси. Тоа беше нејзина победа, со миењето на нозете. – Ова е нејзино царство – мораше да признае – во кое таа суверено владее, а јас сум само нејзиниот послушен поданик. 
     Дома тој не пиеше ништо. Само обична вода од градскиот водовод. И на свечените ручеци, до две чаши со вино. Шехерезада имаше така определено. И јадењето мораше да биде по нејзин рецепт. Немрсно месо, пржено без масло, обарен грашок, варени компири. По секој таков блантав ручек тој мораше да ѝ се заблагодари на одличното јадење. 
     – Мажот е главата на куќата – се сеќаваше тој на лекциите добивани во детството. – Како што е кралот главата на државата. 
     Тоа сега измами само иронична насмевка на неговото лице. 	
     Абу Шериф се сети на сликата што ја нацрта неговиот секретар. Диносаурус со цуцла. Тоа сега го налути. Карикатура а не портрет, си рече во себе. 
     Жена му чита во фотелјата. Удобно наместена, со исправено тело, нозете лежерно потпрени на табуретката. – Што би рекла таа – се праша – дали би нашла сличност со мене во цртежот на мојот млад секретар?
     Министерот на тоа се удри со раката по чело. – Мојот дух – рече гласно – на сликата е мојот дух. 
     Шехерезада прашално ја подигна главата. Таа изгледаше млада, но погледот ѝ беше темен и уморен. – Искрите што ме палеа порано – се сети Абу Шериф – ме наведоа да се откажам од сите други убавини, освен од убавината на сопствената жена. 
     – Државни работи – промрмори министерот, со мислите гонејќи друга идеја. – Се сетив на нешто што видов во министерството. 
     Шехерезада се врати на книгата. Неа не ја интересираа министерството и неговите државни проблеми. 
     Министерот ја фати идејата што ја гонеше. Со државата управуваа силата и волјата на државниците. Тој својата волја ја беше развил до совршенство и беше сигурен во неа. Ниеден од неговите службеници немаше смелост да се крене против неговата надмоќност. Ама духот, сметајќи го за непотребен, беше го оставил во зачеток. Духовното тој ѝ го беше препуштил на својата жена и таа, наоѓајќи слободно и непречено поле за своето дејствување, целата се беше посветила на него. Таа читаше сè што ќе се појавеше во излозите, ги посетуваше сите театарски претстави, ги следаше сите филмови во градските кина. Таа беше отишла дотаму што сакаше да одржува врски дури и со душите на умрените. Тоа е апсурд, мислеше тој порано, бесцелна игра на безработната жена. Но сега мораше да си признае дека во прашање е силата на духот што се беше испречила пред него. 
     Абу ги замижа очите и си замисли интересна слика: Неговата млада, дотерана жена, турка пред себе количка со бебе. Во количката, со бело тантелно капче, се вози тој, со ликот каков што го беше нацртал неговиот секретар, со цуцла во устата. 
     Министерот налутено ги отвори очите. Идејата за хаосот што владее во светот и за неговото надвладување мораше да се однесува и на духот. – Уметноста не може да живее надвор од државата – си рече тој. 
     Шехерезада седна крај него. Беше млада, како во првите години на бракот, иако во очите немаше оган. 
     – Бебенце – му рече таа нежно – гледам нешто те мачи?
     Министерот палаво клоцна со нозете. И по толку години таа го правеше среќен. 
     – Нешто државно? – праша Шехерезада. 
     – Не – рече Абу . – Ти!
     Секретарот послушно ја пишуваше наредбата што му ја диктираше министерот. Тој ден министерот беше облечен во нов, дотогаш необлечен костум, со црвена пеперутка на кошулата и црвено како крв шамивче во горниот џеп на жакетот, и беше силно намирисан со некој нов мирис, што како опоен флуид се ширеше низ кабинетот. Наредбата, со ознаката „Итно“ утредента се појави на огласната табла на министерството, во службениот весник на државата и на влезната врата на градските гробишта. „Со сите вештери, привикувачи на духови и вљубеници на слободниот дух – на бесилка!“, завршуваше наредбата потпишана со страшниот потпис на министерот Абу Шериф. 
     Неделата осамна со нова бесилка во градскиот парк. На бесилката висеше телото на младиот секретар на министерот со етикетата на карикатурист. По мирната асфалтна патека што минуваше меѓу алеите со цвеќиња и редицата мермерни бисти на заслужни граѓани поставени на мермерни постаменти, младата сопруга на министерот туркаше количка. Во количката дете со тантелно капче на големата глава и стаклено шише со цуцла во устата. Кога поминуваа покрај бесилката и главите на мртвите поети очите на новороденчето во количката шеретски се насмевнаа и тоа со едната рака весело ги поздрави. Зад мермерните постаменти стеблата на илјадогодишните дрвја нагло пожолтуваа и умираа. – Ова е крај на уметноста и на хаосот – помисли среќниот министерот Абу преправен во диносаурус. . 
     Од тој миг со секој изминат чекор брчките на лицето на жената што ја туркаше количката се намножуваа, влакната на нејзината коса побелуваа и веќе зад првиот свиок, зад кој се појави пејсажот со мостот на вљубените, таа се преобрази во средовечна елегантна госпоѓа која со сентименталност поминува покрај убавите спомени на својата неповратно одмината младост. 
РАСКАЗ СО КОЈ ЗАВРШУВА ПРИКАЗНАТА
     На крајот од приказната пејачот станува писател. Го менува името и облеката и се појавува на плоштадот со други идеи. Некои во него го препознаваат оперскиот пејач кој сè уште се наоѓаше во општинскиот затвор, а некои некоја од другите личности што низ приказната беа влегле во нивните животи. Еден, седејќи на својата резервирана маса во аголот на „Летница“, му рече на својот познаник од другата страна: „Амди Фенер се вратил со борина да ги осветли нашите замрачени улици“. 
     Всушност кога писателот на оваа приказна со петнаесет глави се појави на плоштадот, во неговата глава владееше празнина. Седнувајќи на една празна маса и гледајќи кон плоштадот по кој врвеше секаков народ и во блиските отсјаи на езерското синило, тој се запраша кој ли е градот во кој така ненадејно залутал и какви се тие луѓе што го окружуваат и што минуваат низ неговиот видокруг. Тој дури се беше запрашал, сакајќи да го повика келнерот и да порача нешто за пиење, дали овој го разбира неговиот јазик и дали тој ќе може да го плати тоа што ќе го порача. Во тој миг почувствува дури и необјаслива глад и пикајќи ја раката во џепот откри дека во него нема ни скршена паричка. 
     Петруш Чорбе, во својот вечен тегет костум, бела кошула и вратоврска, со измазнета коса чешлана на патец, грееше по плоштадот. Во раката носеше варен ѓеврек и од време на време грицнуваше со социјалните вилици. Тој првин седна на една подалечна маса, но откако го забележа осамениот пејач, стана и се премести кај него. Пејачот одбојно погледна во натрапникот, но нешто во неговиот изглед и израз смирувачки делуваше на него. Натрапникот му беше од некаде познат, но тој не можеше да се сети на него. 
     – Поминаа времиња – рече натрапникот со непосреден глас, како да се познаваат одамна. – Други луѓе, со други погледи нè заокружиле. Само ние двајца, како последни Мохиканци во нивната средина. 
     Тоа помрдна нешто во неговото сеќавање. Се појави сликата на една крива улица, со куќи од страни и високи огради што ги сокриваа дворовите од погледите на минувачите, преполна со кал и барички вода во зимно време, прекриена со педи прав во летните сушни денови, што им беше блиска на двајцата. Дали непознатиот сè уште живееше во таа улица и вешто ги прескокнуваше баричките што му се испречуваа на патот обидувајќи се да не ги изгнаси светнатите чевли што му го надополнуваа изгледот на човек излезен од илустрираните страници на филмските списанија, беше прашањето што необјасливо му се појави во главата. 
     – Од каде таа улица и овој натрапник? – се запраша тој со мака успевајќи да се воздржи од гласното поставување на истото прашање. 
     Петруш сфати дека нешто се беше случило со неговиот пријател. Тоа него не го изненади, зато што сè што се случуваше во последните години беше невообичаено, чудно и излегуваше од сферата на она што човек од неговото време и ков можеше да го разбере. Речиси сите пријатели и познати што нешто му значеа исчезнале. Само градбите остануваа исти, но какво значење можат да имаат тие за душата на еден човек? Човекот живее со човека, а куќите и предметите околу него само му служат за поудобно да си ја помине живеачката. Но без луѓе, и тоа луѓе што ти легнале на душата, животот осиромашува и огрдува и повеќе и нема зошто да се живее. 
     Сега Томе седнал спроти него, на истата маса во Летница на која толку пати заедно седеле, пиеле мастика и воделе пријатни разговори гледајќи со лесна љубопитност во животот што се тркалаше по плоштадот. Тој со надеж помисли: „Ете, сè не е загубено, во градов сè уште живеат Луѓе.“ Тоа „луѓе“ во некои времиња и од некои писатели се пишуваше со голема буква. 
     – Вечерва да одиме во „Палас“ – му рече тој на пријателот сеќавајќи се со радост на старите времиња. – Ќе фатиме маса до водоскокот и околу полноќ, кога убаво ќе се расположиме, ти со сериозен израз на лицето ќе станеш од столот, ќе одиш кај музиката и ќе запееш. Аријата од „Паљачо...“
     – Повеќе не пејам – со тага одврати пејачот. – Има години како ни в бања, додека се капам, не сум пуштил ни еден мелодичен глас. Откога умре Јонче Дојчин. 
     Нешто во него се помрдна. – Кој беше тој Јонче Дојчин? – се запраша пејачот. Една фигура, на натокмен пајец, „зет“, се појави во неговото сеќавање. Првата средба со оперската арија беше врзана за неговиот лик и тој подоцна, кога заминувајќи за Скопје да го школува својот оперски глас, запрашан од наставниците во музичкото училиште за неговиот учител по музика, едноставно го изговори името на Јонче Дојчин. Соседот од истата улица кој во него ја всади љубовта за вистинската музика! Музика која те зема цел и на која си должен да ѝ ја дадеш целата душа. 
     – Како ѓаволот – рече пејачот гласно, со насмевка на лицето, сè уште забеган во своето сеќавање – кој бара да му потпишеш дека му ја даваш душата за да ти го даде материјалното богатство. 
     – Јас повеќе не пејам – одговори потоа, сеќавајќи се на поставеното прашање. – Одамна престанав да бидам пејач. 
     Петруш, на спротивниот стол се натажи. Имаше останато само уште едно парче од ѓеврекот што го јадеше, негов вообичаен појадок и сега тој го дробеше меѓу прстите оставајќи боцкави трошки на чаршафот. Сликата на летната тераса на хотелот „Палас“, поплочана со мермер, со малечок базен во аголот во кој скокаше водата кон небото за потоа жуборливо да се врати на своето рамниште, кадифестото небо што во летните ноќи се спуштааше ниско над градот посино од чивит, нашарано со треперливите ѕвездички, и лесната музика што ја свиреа музичарите застанати на подиумот. Кога сè тоа почнуваше да станува здодевно, како најубаво јадење што по задоволувањето на гладот бара опора пијачка, од публиката стануваа вистинските уметници и за своја душа на терасата го донесуваа духот на уметноста. Томе Масарик, Јонче Дојчин и Димче Факирчето. Во тој час се чинеше дека на светот не постои ништо друго освен тројцата уметници застанати на подиумот кои несебично ја раздаваа душата на уметноста, преку својата песна и гест. Ни војни во кои умираа луѓе и се разурнуваа палати и градови, ни земјотреси во кои господ на силниците кои управуваа со војските и војните им ја покажуваше својата надмоќ, ни банки и банкари, ни трговци и дуќани, ни фабрики и производители, ни ниви ни градини, само силната песна што те понесува во височините, повисоко од скокот на еленот и водата во водоскокот, високо во небото на галебот, за да ти каже дека сè друго освен неа е лага и не е вредно за душата на човекот. Само таа е храна за твојата душа и само таа го заслужува твоето страдање кога ќе заборавиш дека можеш да живееш без неа. 
     – Само уште еднаш – рече Петруш Чорбе со молебен, речиси плачлив глас – заден пат да го чујам твојот глас на летната тераса на „Палас“, а потоа да умрам. 
     Пејачот молчеше. Тој не можеше да го издржи молбениот поглед на човекот од спротивната страна на масата кој не му даваше мир, си рече што бара овој непознат маж кој неповикан седна на мојата маса од мене и што сум му пак јас должен нему и на целиов овој туѓ град во кој никого не препознавам ? Јас не сум должен никого да забавувам, додаде тој во себе, секој нека си го живее својот здодевен живот како што знае и умее. – Ене му ги музикантите и глумците, нека плати и нека ужива во платеното!
     – Јас сум писател а не пејач – му одговори тој на соговорникот , сметајќи дека со тоа ставил точка на разговорот. 
     По улицата над која паѓаше ноќта врвеше Амди Фенер и со запалена борина ги палеше гасните светилки. Малечок, тенок, во штофан мантил шиен кај добар шивач, со сина беретка на главата. Стигнувајќи до нив, тој ја остави отворената улична светилка и со запалена борина пристапи до нивната маса. – Едно кафе со локум! – му викна тој на келнерот седнувајќи на столот. 
     – Што сте се натажиле, пријатели – им рече тој бодро – почнува уште една ведра ноќ, создадена за забава и радост на луѓето кои знаат да се веселат. 
     И запали цигаре, со уживање повлече од чадот и со задоволство сркна од кафето. – Дури ни султанот не знаеше да ужива во ноќите, како што знаевте вие двајца. И уште само два-тројца од Карабегомала. 
     – Кои беа тие други два-тројца? – се запраша Томе Масарик мачејќи се да си го обнови сеќавањето. Му се чинеше, тоа може да претставува убав материјал за неговите приказни, но тој беше одамна излезен од своето минато и беше тешко да го пронајде патот што ќе го врати дома. Тој збор „Карабегомала“ му беше близок, можеби таму се наоѓаше неговиот дом, но како изгледаше и дали денес сè уште постоеше на Земјава, не можеше да открие. Карабегомала би бил убав наслов за мојата приказна, си рече тој, а потоа се запраша зошто овие двајца што седат со него на маса мислат дека тој е пејач и бараат да пее на некаква тераса на некој за него непознат хотел, кога тој никогаш во животот не пеел!? Мора да го замениле со некој друг, кој личи на него и кој некогаш живеел во нивниот здодевен град, но тој никогаш не живеел овде ниту познава некој од луѓето што минуваат по плоштадот. И се запраша како тие го разбираат неговиот јазик, кога во весникот што му го донесе келнерот кога седна на масата, пишуваше дека неговиот јазик не постои, бил измислен од некој зол дух и со таков јазик никој во овој град никогаш не зборувал. 
     – Јас сум писател – му рече тој на Амди Фенер кој уживаше во последниот чад од цигарето што догоруваше. – И никогаш не сум се забавувал. Јас никогаш не сум бил во некој хотел што го носи името „Палас“. 
     – Писател ! – Амди Фенер скокна воодушевено од својот стол, ја фрли запалената борина на подот и почна да го бацува. Томе Масарик со гадење чувствуваше како по образите се лизга плунката што остануваше по бакнежите, и кога се ослободи извади шамиче и почна да си го брише лицето. – Уште подобро за мене. Ти ќе пишуваш за мојот живот. Во мое време писателите беа на врвот на општеството и секој цар со најголеми почести ги држеше на својот двор. 
     Петруш уште повеќе се нерасположи. Тој не ги сакаше писателите, тие седеа затворени во собите и осаменички чкрабаа на хартија за луѓето и настаните што се случуваа зад нивните ѕидови и кога ќе дојдеа меѓу веселниците се обидуваа да купат а не да дадат свој придонес во забавата на која ѝ се придружиле. 
     Томе Масарик стана од столот и ја напушти кафеаната. Доста му беше од натрапниците што му го лигавеа лицето и сеќавањето. Тој сакаше да живее денес, во некој град во кој луѓето ќе го разбираат и примаат таков каков што е , а не од него да бараат да биде пејач што ќе им пее во ноќите. Тој и не забележа дека се движи по чаршијата полна со луѓе и дуќани и стана свесен за тоа дури кога застана пред еден излог во кој беше изложена голема тетратка по нотно пеење. Несвесно влезе во дуќанот и побара да ја разгледа тетратката. Тоа беше обична песнарка со патриотски и други пригодни песни што се пејат на државните свечености, само што беше напечатена на невообичаено голем формат. Во песнарката беа напишани нотите на песните, а под нотните линии зборовите што се пееја на тие ноти. Тој почна да чита една од песните, во себе почна и да потпевнува по напишаното, но наеднаш почувствува како нешто му се згади во душата, почувствува вртоглавица и мачнина во стомакот и ја фрли тетратката на тезгата пред збунетиот трговец, се сврти кон вратата и со брзи чекори , речиси трчајќи се упати кон излезот. Во брзаницата тој и не забележа дека улицата беше на пониско ниво од дуќанот, со камена скалозма под прагот, и спуштајќи ја ногата напред наеднаш се најде струполен на коцките со кои беше поплочана чаршијата. Како никој од минувачите да не го забележа неговиот пад, и додека тој лежеше склопчен со болки на колената и лактите, тие мирно продолжуваа да се движат околу него, вардејќи да не го нагазат. Кога веќе му се чинеше дека така ќе ја преседи целата ноќ, незабележан и непостоечки за сите што минуваа околу него, над него се наведна познато лице, му подаде раце и го крена на нозе. 
     Потоа двајцата се упатија нагоре. Поминаа покрај едно големо, старо дрво што ги ширеше закоравените гранки над еден ориентален плоштад, тој го препозна и во себе го поздрави, тоа беше стар другар од најраното детство под чии дебели сенки ги играше детските игри со били и крпени топки, свртија покрај ресторанот „Ориент“ во чија летна бавча пееја наруменети пејачки, додека тој заедно со другите деца, искачен на оградата со интерес ја гледаше ноќната забава на сериозните мажи од дневниот живот на неговиот град. Тука застанаа за миг, додека тој се обидуваше да ѕирне преку високата ограда прашувајќи се љубопитен дали сè уште на подиумот на другиот крај од бавчата стојат големиот тапан со жолти чинели и високиот контрабас во кожена футрола и да го здогледа и лицете на градскиот Имер кој секое лето смртно се заљубуваше во новата пејачка, но внатре сè беше мирно. Само ретки гости во полумракот пиеја пиво и тивко разговаа за трговски зделки и здодевни работи што носеа пари. Ни пејачка, ни свирачи, ни инструменти. Дури го немаше ни дрвениот подиум на другиот крај од бавчата. 
     Преку широката улица по која се движеа автомобили, почнуваше теснаста крива улица на неговото детство. Таблата на старото кино „Охридско Езеро“сè уште стоеше, на железни шипки закачена на ѕидот, но внатре веќе не се прикажуваа филмови. Стаклото на излогот во кој ги лепеа плакатите на филмовите што се прикажуваа беше скршено и само голата изгнасена штица го покажуваше своето грдо лице пред минувачите. Луѓето, затворени во своите станови и дуќани, одамна го беа загубиле својот интерес за возбудливиот нереален свет во кој се влегуваше низ темниот тесен ходник на продавницата за соништа. 
     Пред разурнатиот излог на некогашното кино Томе го препозна својот некогашен другар. – Петруш – го изговори тој неговото име во себе, чувствувајќи како кнедлата на плачот му застана во грлото. Тој сега сфати зошто овој бараше од него да одат на терасата на хотелот „Палас, се сети и на безбројните ноќи што тој и неговите другари ги поминуваа под магичната светлина на жолтата месечина на јужното небо и лесната музика, чувствувајќи ја моќта на преобразбата кога од обични безбојни момчиња се претвораа во актери на големата музика што на луѓето кои дошле да се забавуваат им го донесуваше силниот, топол допир на вистинската уметност што ја опијанува душата. Тој сега посака да запее, да ја отпее аријата на паљачото што некогаш ја пееше само за своите другари, тука на валканата ископана улица Карабегомала, која сега носеше некакво друго име, пред издупчената фасада на старото кино како пред театарска кулиса и неговиот глас да профучи меѓу кривините на улицата прескокнувајќи ги високите авлии на околните куќи и влегувајќи во домовите на спијачите, за да им го донесе, барем во сонот, заборавениот звук на вистинската музика. – Можеби, си помисли пејачот, песната ќе ги разбуди од сонот во кој ги обновуваат силите за утрешниот напорен ден и ќе им ја поврати загубената верба во убавините на животот во кој вреди да се живее. 
     Но не можеше да запее. Кнедлата му беше застаната в грло и не му дозволуваше на гласот да помине преку гласните жици будејќи ги во нив тоновите на изгубениот рај. Тоа во него предизвика уште поголем плач, кој се креваше од неговата внатрешност, од стомакот, од градите, од сите делови на неговото тело но доаѓајќи до душникот стануваше дел од кнедлата што го сопираше протокот на неговата душа и тој, оставен без здив, се испружи на улицата. 
     Тоа беше улицата во која тој се родил и во која го помина своето радосно детство и во која живееја неговите другари кои го внесоа во светот на песната. Без нив, и без нивната песна и таа улица како повеќе да не постоеше. Мртвите куќи се распаѓаа, станувајќи од ден на ден сè погрди и поситни, оставени без душата на песната која и на мртвите предмети им даваше живот и тие заживуваа и му се радуваа на животот заедно со своите жители. 
     Пејачот лежеше како пресечена клада на висок даб на средината од излоканата улица. Неговите очи повеќе не можеа да ги гледаат напуштените ѕидови на детството, тие сега гледаа горе, во високото недостижно небо кое сега стануваше сè поблиско, отворајќи ја пред неговиот стаклест поглед кој повеќе не беше способен да изразува никакво чувство, истата улица на која сега тој лежеше, но таму горе таа беше осветлена со магичниот сјај на детството, со нови куќи и огради, широки ендеци во кои пливаа патки и скокаа зелени палави жаби, исполнета со радосните звуци на животот. Познатата зграда на старото кино, бело бојадисана и нова, ги отвораше вратите за дневната претстава, а луѓето. во долга мирна редица, облечени во чисти испеглани рутишта, свечено влегуваа во новиот храм на човековата душа. Клерк Гебл, со тенки мустачиња и црна коса чешлана на патец, ги поздравуваше од плаката залепена во излогот. Над нивните глави белата емајлирана табла со натписот: „Кино Охридско Езеро“, што се гледаше дури од широкиот плоштад кај чинарот. И среде сето тоа, среде пејсажот на среќната улица што повеќе не постоеше во неговиот град, лицето на неговите другари, пејачи, магионичари, факири, професионални љубовџии, комарџии и забавувачи за ќејф а не за пари, но сега, таму на улицата што ја гледаше на небото, сите тие беа млади, онакви какви што тој ги беше запаметил во најубавите денови на својот и на нивниот живот. И здогледувајќи ги, тој сакаше да запее, да ги поздрави како некогаш со својот силен глас на оперски тенор, со аријата што тие најмногу ја сакаа и од која се разнежуваа нивните чувствителни срца, во исто време донесувајќи им ја нежноста на мајката и страсната љубов на фаталната љубовница во чиј пламен тие сакаа да согорат, големиот и силен пламен на големата уметност на светските сцени по кои отсекогаш копнееле, но немаа доволно сила и храброст да ја напуштат родната улица и да заминат во неизвесните авантури на големиот свет. Од блиските дворови мукаше крава. 
     Но пејачот повеќе никогаш не запеа. И кому му беше потребен тој, кога сите оние кои ја разбираа неговата песна повеќе не живееја во Карабегомала. 
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
КОГА НИ ПЕТЛИТЕ НЕ ПЕЈАТ
     Ќе почнам со тоа што ќе признам дека бев збунет. Животот ненадејно тргнуваше по непозната насока, по која ни насоне не сум сонувал дека некогаш ќе поминам, полна со секакви лиоти и искушенија што мораше човек да ги надмудри и совлада доколку сакаше да остане на нозе. Нејсе, тоа беше стварноста од која не се бегаше и се чини од која се немаше спасение.
     Сè поретко почнав да излегувам и во чаршијата и да седнувам во кафеаните во благопријатни разговори, затоа што разговорите со познаниците што порано ме разгалуваа сега ме исполнуваа со напнатост и нервоза и јас сè почесто останував во својот стан залудно обидувајќи се на телевизискиот екран да откријам некаква содржина што ќе го привлече моето внимание. Но освен слики на војни и насилства како во светот да немаше ништо друго што го заслужува вниманието на новинарите и гледачите.
     Настапуваше чудно време, на човекојадци и бескрупулозни типови, на кое јас не бев навикнат и во кое очигледно не можев да се снајдам и приспособам. Дури и пејачите, од душа и за ќејф, се поретко запејуваа, а пејачите за пари, кои се качуваа на бината со микрофон в рака и вештачка насмевка на лицето, со ноти кои не излегуваа од срце туку поттикнувани од акордите на парите што требаа да ги добијат за песната, не можеа да ме разнежат и да ме понесат со убавите чувства што облагородуваат, туку тие само го подигнуваа мојот гнев и борбено расположение, подготвувајќи ме за новите борби и тепачки што ме очекуваат во животот. 
     – Кому му е сега до пеење – беше последната муд-рост што ја изрекол пејачот Масарик пред и тој конечено да замине во вечноста – кога ни петлите повеќе не пејат!
     Кога ја чув таа последна мудрост на вистинскиот уметник и кога го сфатив нејзиното длабоко значење, станав свесен дека е ова можеби крај на Христовата цивилизација. Без оглед што луѓето се почесто и подолго ги посетуваа црквите останати од дамнешни времиња, обидувајќи се во нив повторно да си ги најдат душите, без оглед што се погласно се зборуваше за враќање на веронауката во училиштата, се почестото јавно повикување на бога од страна на водачите на земјата, очигледно беше дека тоа е само обичен декор, обична сцена од шарени кулиси со кои ги подготвуваа бините на театрите за претставата што требаа да ја прикажат глумците, додека реалниот живот остануваше недопрен од сето тоа, цврсто газејќи по одбраниот пат на насилството, лагата и бесчувствителноста.
     И јас соочен со сето тоа, кога ќе се обидев повторно да седнам на маса и да се вратам на творештвото, наместо со новата идеја што ќе го покаже патот на излезот од ќорсокакот во кој бевме западнале, се судирав со мудроста на пејачот кого повеќе го немаше меѓу нас:
     – Кому му е сега до пеење, кога ни петлите повеќе не пејат!
     И навистина, што стана со петлите? Порано, будејќи се, ги слушав како кукурикаат од блиските дворови, исполнувајќи ги нашите домови со радоста на животот. Се сеќавам дека тие понекогаш пееја и од нашиот подрум, врзани со цврст конец за да не побегнат, вечни оптимисти кои им објавуваа на сите што сакаа да ги слушнат дека се живи и дека му се радуваат на новиот ден, без оглед на тоа што многумина од нив ги очекуваат ножевите и секирите на домаќините. Можеби тоа беше глупост, да пееш и кога си врзан во ќелијата на смртата, но зарем тоа не беше израз на непомирувањето со ропството и неправедната казна и на вербата дека сепак животот и суштествата што се определени да го практикуваат е поубав и подостоен од неубавите настани што им се случуваат на единките. Во тој свет на петлите, поединечната несреќа не се сфаќаше како негација на животот, туку како потврда и интерпукција со која само се нагласува неговата големина.
     – Но што стана со петлите денес? – се запрашав јас размислувајќи за пораката што ни ја беше оставил мудриот пејач пред да нè напушти засекогаш. Повеќе ги немаше сликите на нивните борби по дворовите на нашите соседи, нивните продорни кукурикања, нивните шарени крести што како знамиња на машкоста и храброста ги красеа нивните малечки главички, како дречливите разнобојни панделки на копјата на бандаљерите забодени во грбот на борбениот бик во арената на Шпанија, оптимистичките песни на радоста што уште од зори го објавуваа почетокот на новиот ден... Сеќавајќи се на тие не така дамнешни слики од мојот град, јас бев зачуден од сознанието како тоа петлите така, речиси незабележано од никого, исчезнаа од нашите животи!? Можеби бевме обземени со металнииот звук на машините и силината на автомобилите што нè возеа по нашите улици и од звукот на нивните сирени што одекнуваа заканувачки пред исплашените пешаци, несвесни дека е тоа звукот на Ерихонските труби што предупредуваа за крајот на нашата цивилизација. Тоа што ги замени утрата обележани со песната на петлите од нашите дворови, кокошарници и подруми, претставуваше сурогат на сликата на будењето на денот, негација на радоста на природата, што ја бев понесол во себе од своето најрано детство и што ме исполнуваше со нежноста, топлината и љубовта што може да се понесе и почувствува единствено во топлата постела на мајчиниот дом.
     Црвениот петел стои накострешен на своите високи нозе и со свиен врат подготвен за напад непријателски гледа во пејачот. Пејачот расчекорен застанал пред него и го гледа со неразјаснето внимание, не со непријателство, туку со братско сочувство во погледот во кое се меша и вината поради неправдата што му е нанесена на ближниот. Не христијанска сомилост, туку сознание за неправдата што им е нанесена на двајцата иако вината не им е подеднаква. Стојат на валканите дрвени штици на чајџилницата на градското пазариште, додека низ отворените прозорци се слуша вревата на пазарџиите и подмолниот татнеж на моторните возила од недалечната улица. Во срцето на пејачот блика братска љубов и тој чувствува како некаква невидлива славина се отвора и жуборот на жешката љубов од неговото срце почнува да се разлева низ целото негово тело исполнувајќи го со топлина во течна состојба во која може да се удави.
     Масарик клекнува, притоа сите во салата слушаат како коските во неговите колена болно крцнуваат, и подавајќи ја раката се обидува да го погали по крестата. Но подадената дланка е на половина пат кон целта, кога пејачот почувствува како нешто болно го удри по раката и тој изненадено ја повлече кон себе и се исправи. Гледа, во средината на дланката малечка раничка со капка црвена крв!
     Петелот потсконува на една нога, ги шири големите шарени крилја во безуспешен обид да полета, и дури тогаш Масарик забележува дека едната нога на птицата е врзана со фортомче закачено на дрвената ногалка на блиската маса. Тој дури тогаш ја согледува ропската положба на суштеството со кое сакаше да се спријатели и го сфаќа непријателското расположение на птицата спрема него и спрема сè што е човечко.
     – Одврзете го ! – вика тој расрдено кон луѓето кои седат на масите и се забавуваат со играта на која присуствуваат, но тие не се помрднуваат од местата. – Од-врзете го – повторува тој кон нив – ќе ви платам колку што ќе побарате.
     И посегнува кон џепот на панталоните вадејќи во раката грст книжни пари. Со брзо движење извлекува крупна банкнота и ја фрла на масата послана со кариран извалкан чаршаф, а потоа се наведнува и го одврзува петелот.
     – Што ќе ти е? – го прашува селанецот гледајќи со интерес во парата што лежи на чаршафот. – Во мојот кокошарник тој опслужуваше дваесет кокошки, а ти немаш ни жена ни кокошка.
     Масарик е зафатен со одврзување на јазолот и не обрнува внимание на зајадливото прашање на селанецот. – За да ми пее – одговара тој додека во раката му останува крајот на јажето, а петелот во истиот час, ослободен од ропството, ги шири крилјата и скока на блиската маса на која нема никој, само филџанот со недопиено кафе и отворениот весник што дотогаш го читаше пејачот. Пејачот полека се исправува и погледнува кон својата маса несвесно очекувајќи благодарност од ослободениот затвореник, но петелот во тој час силно го протегнува вратот, се исправува на двете долги тенки нозе оптегнувајќи се целиот како затегнат лак за да ја испушти стрелата кон непријателот, и од неговото грло и отворен клун излегува повикот на дивината. – Кукурикууу – одекнуваше низ неголемата кафеанска сала, над главите на изненадените посетители и излегуваше низ отворениот прозорец над тезгите на пазариштето, вознемирувајќи ги сите што до тој час беа зафатени единствено со чинот на пазарењето, од луѓе до кокошки и патки и гуски кои безволно и полумртво дремеа на бетонот крај нозете на продавачите со врзани нозе со јажето на ропството, и сите тие заедно ги кренаа главите вртејќи ги кон местото од каде што доаѓаше песната, заменувајќи го тупо грабливиот израз што дотогаш ги обележуваше со изразот на изненадувањето од ненадејната промена.
     Масарик почувствува како одамна заборавеното чувство на радоста повторно се враќа во него. – Секогаш кога сум радостен – рече тој гласно – добивам желба да запеам. Песната е израз на мојата радост, а петелот што сега пее во оваа смрдлива чајџилница, меѓу безвредните посетители кои мирисаат на пари, ракија и тутун, е весникот на радоста за која мислев дека засекогаш ме напуштила.
     И тој решително тргна кон масата на која кукурикаше петелот. – Кукурикањето не е песна – пред него се исправи селанецот кој сè уште се сметаше за негов сопственик. Беше крупен и црвен во лицето, во јакна од вештачка кожа, со големи мустаци што му ја сокриваа устата, наросени со пена од штотуку испиено пиво. – Ќе ти го дадам само ако го заколиш и го свариш во голем лонец со жешка вода и лупени кромпири.
     Масарик за миг погледна во раката на селанецот со книжната банкнота што тој му ја беше оставил на масата, а потоа силно го турна настрана отворајќи си пат кон петелот и ја подаде раката. Во отворената дланка грст жолти зрна пченка, кои на приквечерниот зрак на зајдисонцето што паѓаше косо низ отворениот прозорец на бараката блеснаа како златници, а петелот со брзо движење го сви долгиот горд врат и почна енергично со клунот да клука и да ги собира во својот желудник. Масарик почувствува како со секој допир на клунот на петелот, низ телото му поминуваат трпки, како при допирот на струјата при експериментите што во училиштето ги изведуваше наставникот по физика. Тоа беше одамна, кога тој беше ученик а во кабинетот по физика сместен во приземјето на зградата на гимназијата професорот го вклучуваше апаратот на струјното коло и ги повикуваше секој од нив да ги почувствуваат допирот и силата на електрицитетот.
     Масарик го зеде петелот под мишка и чувствувајќи ја топлината, треперењето и силината на неговото тело, направи два чекори нанапред и се сврти кон селанецот и кон другите гости во чајџилницата кои своето внимание го беа насочиле кон него.
     – Јас нема да го ставам в тенџера – рече тој обраќајќи му се на селанецот, а всушност им се обраќаше на сите што беа присутни во салата. – Јас дури нема ни да го донесам на некое борилиште да се бори на живот или смрт со некојси друг петел подготвен за истата намена, како што сме гледале во некои филмови за борбите на петли во Јужна Америка, туку ќе го однесам во мојот двор и во мојата куќа, ќе го пуштам слободен да шета по дворот и собите, да скока на дрвјата и кокошките и да му се радува на животот. И наутро, кога се најавува денот со светлините од сртот на источната планина, да кукурика на сет глас, будејќи ме со својата песна со која ни ја враќа вербата во животот. Без него, без неговата радосна песна, јас секое утро се будам мрзоволен, пцуејќи го и мразејќи го денот во кој сум осуден да живеам.
     И излезе на валканиот нерамен бетон на градското пазариште. – Повеќе никогаш ние двајцата нема да стапнеме овде – му шепотеше тој на својот петел. – И што ќе им се на пејачите пазариштата и дуќаните, кога нивната песна нема ни тежина ни цена со која може да се продава на пазарите? За нас се само широките дворови и ноќните кафеани во кои, од своја волја и ќејф, за своја душа, ќе пееме.
     Но тие никогаш повеќе не запееја. Зашто настапи време, кое се развлече во недоглед, далеку преку скромните граници на животот и на еден човек и на еден петел, во кое дури ни петлите не сакаа да запеат.
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
ВОЛШЕБНИОТ КРУГ
     Како да се зачува минатото, беше една од нерешливите задачи што се постави предмене кога мојот брод, на моето повеќегодишно патување околу Земјата, почна да се доближува кон Исток. Тоа беше неодгатливо и неразбирливо, без оглед колку се обидував да му изнајдам некакво логично објаснување и да го поврзам со откритијата и настаните забележани во големите светски енциклопедии, тоа што јас од првиот ден клунот на мојот брод го бев насочил кон западната страна на светот, покажувана со иглата на компасот, и никогаш низ сите долги денови, месеци, години и искушенија, не го бев променил поставениот правец, без оглед на сомненијата и убедувањата од другите дека животот е и премногу разновиден за да може човек постојано да остане на истата насока, убедуван дека е тоа лудост или глупавост која не може да најде никакво оправдување, затоа што умните луѓе секогаш своите патеки ги одбираат според нивната проодност а движењето според условите на патот. Ете, мојот брод и натаму го задржуваше својот западен правец, а јас во последните денови бев убеден, и поради тоа чувствував необјаснива радост и наплив на нова животна енергија која постојано ме враќаше на палубата и командниот мост од кој видикот беше најдобар, дека се доближуваме кон Исток!
     Дали Исток ќе го препознаам по изгрејсонцето, од зад сртот на високата планина, како што го осознав во најрано детство во мојот роден град, кога денот се будеше со светлината од скриеното сонце, за наеднаш неговиот огнен обрач да ѕирне од зад остриот срт на источната планина станувајќи се поголемо и покрупно, за потоа, ослободено од врвцата со која беше врзано, да летне како светол балон кон височините, истурајќи ја врз земјата својата сребрена светлина? И планината, зад која секое утро се појавуваше големото сонце, луѓето од нашиот град ја нарекуваа Исток.
     Сега сум бев убеден дека мојот брод се доближува кон исток, иако сè пред мене е рамно, и ниедна планина, што се издига како преграда пред видикот, не ми го запира погледот. – Кога ќе се појави планина – еднаш помислив несвесно – тоа ќе значи дека сум стигнал на целта на моето патување, и мојот брод ќе ги спушти едрата и ленгерот, ќе се закотви во мирната вода, и сите ќе застанеме мирно на палубата, без движење и активност, свртени со лицата натаму, кон високата планина зад чиј срт треба да се појави блескавото сонце.
     Тие седат, во круг, на душемето на големата одаја, таткото и трите деца, и пејат. Ноќ е, надвор владее некакво време или невреме, можеби и ветрот беснее а водата безмилосно удира од брегот и ја поплавува патеката што минува крај неа, но тие живеат во друг свет и време, повикани од таткото во тој прстен кој претставува заштита од злото и непријателствата што демиеат над луѓето, заштитени со магијата на песната што ја пејат заедно, трите детски гласови на различни возрасти од неповторливото детство, и длабокиот глас на нивниот татко, болешлив средновечен човек, кој преку неа и нивната придружба се враќа во водите на младоста. Тоа се случува еднаш во неделата, таткото ќе се врати од градот, од своите дневни обврски кои за нив сè уште се нејасна тајна врзана за животот на возрасните, ноќта се спушта над нивниот заграден двор и како завеса ги затскрива прозорците, вечерата е веќе завршена и мајка им ги мие садовите во имата, а татко им седнува на душемето и со блага насмевка на лицето, без збор, ги повикува да седнат во круг околу него и да го отпочнат волшебниот ритуал на пеењето. Тоа ќе остане длабоко во секој од нив, како еден од најубавите и најзаштитените делови на детството и семејството, најубавиот спомен врзан за нивниот татко, и кога тие ќе бидат одамна возрасни и ќе имаат свое семејство и деца, и свои топли домови; иако ниту еден од нив нема да биде во состојба да го повтори дамнешниот ритуал и да седне на подот заедно со штотуку пркнатите деца правејќи го волшебниот круг на семејството во кој злото не може да навлезе.
     Таткото ќе умре, најмалиот од неговите синови се уште е дете, и тие стојат над неговиот гроб сеќавајќи се на песната, со несвесна желба да седнат околу мртвото тело на нивниот татко, да се фатат за раце правејќи го кругот и да запеат некоја од убавите мелодии што ги пееја со него, со надеж дека можеби тоа ќе ги одбрани и ќе го врати од ропството на смртта, но никој од нив нема сила да го повтори тоа што го правеле заедно со таткото кој засекогаш ги напушта.
     Само најмалиот, со насолзени очи исполнети со молба, плашливо погледнува во своите браќа, а тие, повозрасни од него, едниот е веќе на крајот на средното училиште, ги веднат главите кон земјата, иако се длабоко свесни за значењето на пораката што избива од неговиот поглед.
     Подоцна секој од нив, повеќепати ќе се запраша зошто не го направија тоа што така силно го посакуваа во тој час, зошто не седнаа во круг околу мртвото тело на нивниот татко и не ја запееја неговата песна? Можеби тоа немаше да помогне, можеби веќе злото ги беше надитрило и ја однесло својата победа, додека тие мирно спиеле во своите постели несвесни за неговото подмолно присуство, но сомнението дека тие сепак не се обиделе да го направат тоа на што ги беше научил татко им и во чие волшебно дејство толкупати се убедиле, им ја разјадуваше душата со чувството на вината дека не му помогнале на сопствениот татко во судбоносниот час за неговиот живот, никогаш не успеаја да го истераат од себе. Затоа повеќе никогаш, ни заедно, тројцата браќа во големата жолта соба на татковата куќа, додека ноќта полека ги спушташе завесите на стаклените прозорца а недалеку зад дворот се слуша риката на разбеснетата природа, не седнаа на душемето да ја повторат волшебната убавина на татковиот прстен , ниту пак тој ритуал некогаш го повторија во кругот на сопствените деца, пренесувајќи го на нив волшебството на доброто пред грдотијата на злото, што го беше научиле од родителите, и кое веројатно се пренесувало од колено на колено со векови наназад, во бесконечната длабочина на времето. Кога ќе се најде пред смртниот час, најмладиот од нив, кој ќе замине прв од браќата, ќе помисли дека со тоа тие извршиле предавство на минатото, откажувајќи се од нереалните ритуали што наоѓаа единствена поткрепа и битисување во душата на невините.
     Околу куќата широк двор, околу дворот висока ограда, во оградата широка дрвена порта која е единствената врска на домот со надворешниот свет. Кога прооде, тој се обидуваше да ѕирне низ вратата во светот што беше зад оградата, неодбранливо привлекуван од него, затрчувајќи се со силата и способноста на своите сè уште нејаки нозе кон случајно отворената врата, но во последниот час некој од возрасните ќе се појавеше од зад оградата или од куќата и ќе го попречеше неговиот излет, кревајќи го високо во рацете и кажувајќи му низ смеа дека тоа не е дозволено, дека светот во кој сака да побегне е свет на злото, на ламјите и бабарогите што ги заробуваат и јадат малечките деца, и тој кренат на сигурните раце на возрасниот што му ја сопираат слободата, се тресе од страв соочен со блиското присуство на непријателите што го очекуваат од зад оградата а сепак соблазнително привлекуван со силината на искушенијата пред кои неотпорно е изложена човековата душа.
     Подоцна се соочи со тој надворешен свет, ги осозна и убавините на големата езерска вода што се протегаше на педесеттина метри од дворот, со високите стебла на тополите што растеа вдолж брегот, со колоната големи црни животни што водени од луѓето заминуваа кон трските на своите ритуални прошетки и бањања, а од другата страна со венецот на разурната тврдина на ридот што некогаш го штитела градот од војските на непријателите. Сепак и при сознанието за убавините на сликите од тој надворешен свет, и сродувањето со неминовноста на неговата присутност во сопствениот живот и на возбудливите настани што ги доживува човек во него, тој никогаш не можеше да се ослободи од притаениот страв дека сепак тоа е светот на злото, на ламјите и демоните, за разлика од светот на сигурноста и љубовта на сопствениот дом, и дека помеѓу тие два света секогаш постои непријателство и ривалство во кое како жртва постојано е изложено слабото човеково суштество.
     Во дворот имаше бунар, од кој мајка му црпеше вода со кофа, и голема муренка, која лете доминираше со широките лиснати гранки и лепливите благи плодови што ги привлекуваа инсектите и луѓето, исполнувајќи го воздухот со својот сладникав мирис и со тивката музика на крилјата на пчелите, бумбарите и осите. Мајка им од плодовите на тоа дрво вареше пекмез, без шеќер, затоа што нивнитиот сок беше толку сладок што овозможуваше приготвување на зимницата без додаток на шеќерот кој и онака беше скап за нивниот сиромашен буџет. Со домот царуваше мајка им. Тие живеат на долниот кат, во приземјето на големата куќа, во која се влегува низ широк чардак со под од дрвени штици, што секоја недела ги рибаат со крута четка и жива сода, додека лицето на дрвото не ја добие бојата на медот и на зајдисонцето, од јужната страна големата одаја во која тие го поминуваат заедничкиот ден, до неа помала соба определена за сонот и ноќниот одмор на членовите на семејството. Од спротивната страна на чардакот се кујната и бањата.
     Горниот кат го издаваат под кирија. Сега таму живеат двајца службеници и една млада девојка, ученичка во гимназијата во која учат постарите синови на сопственикот. Најмалиот син сè уште не оди на училиште и по цел ден се вртка по мајка си, следејќи ги нејзините чекори и движења, или се игра во дворот измислувајќи игри и играчки со кои го имитира замислениот свет што отпочнува зад високите ѕидови на нивната авлија. За девојката, која и припаѓа на друга вера и јазик, тој свет на домот на сопствениците на куќата е нов, интересен и возбудлив и кога има време, низ рамката на прозорците таа ги гледа нивните движења, или низ тенката преграда на душемето поставено на дрвени греди, што го дели катот од приземјето, ги слуша нивните гласови. Уште наутро кај сопственичката на куќата доаѓаа посетителки, нејзини сетри, роднини и пријателки, со малечки деца во рацете и девојката на катот, додека ги подготвуваше лекциите за на училиште ги слушаше нивните весели неразбирливи гласови, кои ја привлекуваа со својата мелодична жуборливост и со разгласената, несопирлива и ненаместена животна радост, и нејзе тоа ја потсетуваше на прошетките во околината на градот, во полето испреплетено со безбројни рекички и канали во кои најгласни беа жабите и птиците што се обидуваа да ги уловат и кои заедно, грабачите и плениците, во единствен хор што ја исполнуваше околината, гласно ја искажуваа радоста на животот.
     Кога мајка ми раскажуваше за своето детство и младост, понекогаш ми раскажуваше и за годините што ги поминала во таа куќа. – Кога се омажив, анката (така таа ја нарекуваше мајката на трите деца на сопственикот на куќата во која таа живеела со тетка ѝ и тетинот) ми даде подарок – парче платно што го купила во чаршијата и од него на машина ми сошила скутник. Кога дојдов да се простам со неа, таа ми го подари скутникот, подарувајќи ми со него и дел од својата љубов.
     Гледам во фотографијата од прво одделение на основното училиште. Тоа е мој прв контакт со институциите на надворешниот свет, а училиштето е првата институција на општествеото во кое тоа се обидува да ги обликува луѓето според својот урнек и мера. Крај е на училишната година, ние стоиме на колцето на пристаништето, качени на железната ограда, свртени кон објективот на фотографскиот апарат. Јас доминирам меѓу групата деца, облечен во убава морнарска облека. Мајка ми, гледајќи во сликата, рече дека таа морнарска облека ми ја сошила анката од куќата покрај езерото. Искачен на командниот мост на мојот брод што се доближува до својата цел, јас станувам свесен за минатото и за златните конци на пајажината што ме врзуваат за него. Можеби се тоа оние навидум невидливи нишки што се влечат по нас, никогаш докрај недокинати, никогаш не прекинувајќи ја нашата врска со тоа далечно детство, зачувувајќи ги во грубиот и суров свет во кој плови нашиот брод, осуден да си го минува својот пат по непредвидливото море, нежноста, топлината и невиноста, за кои погрешно сме верувале дека останале неповратно зад нас, исфрлени како непотребни партали на некое од буништата на кои се исфрлаат отпадоците на нашиот секојдневен живот.
     Преку морнарската облека во која сум сликан на фотографијата од прво одделение и раскажувањето на мајка ми за домот во кој живеела како девојка, се почесто се фаќам себе си како влегувам како крадец, неповикан натрапник отворајќи ја големата дрвена порта во високата авлија што ги сокрива зеленилото на дворот во кој доминира големото дрво на раскошната слатка муренка, и бунарот во другиот крај, и широката двокатна куќа во која живее семејството на оџата. При моите таинствени посети тоа место е сенишна тврдина во која не живеат вистински луѓе и не летаат живи инсекти, туку само душите на тие кои некогаш живеле тука обидувајќи се да се заштитат од злото на надворешниот свет што демнееше насекаде околу нивниот дом. И скришно прикрадувајќи се и ѕиркајќи низ стаклото на прзорецот ја здогледувам големата одаја осветлена со меката светлина на газиената ламба и приликите на големиот татко и трите негови синови кои седат на подот во круг и ја пејат својата песна. За мене, сокриен во темнината на ноќта, е недопирлив звукот на нивната песна, но јас од движењето на нивните усни, нивните исправени тела и подигнати глави, загледани во устата на таткото, непогрешливо сум убеден дека тие ја пејат волшебната песна создадена да ги одбрани од сите зла на кои се изложени луѓето.
     Тоа е првиот заштитен прстен на домот. Јас се враќам по истиот пат по кој бев влегол, бесшумно ја затворам портата зад себе и стоејќи во осаменото кратко сокаче што води кон ширината на големото езеро, гледам во високите ѕидови на авлијата што го оградува нивниот двор, свесен дека е тоа вториот прстен на нивниот живот. Третиот мораше да постои, да биде тука некаде, затоа што оттука се влегуваше во бездната на надворешниот свет, но јас не можев да го здогледам. Кога би знаел кој е третиот прстен со кој таткото ги заштитуваше своите деца, би ја открил тајната на минатите времиња и луѓе, што би ми помогнала и јас да го заштитам сопствениот брод препуштен на непрегледноста на морињата.
     Легнувам на клупата зацврстена на горната палуба и гледам во ѕвездите. Во мене, на екранот што се појавува зад моите затворени очи, се оцртува ликот на таткото. Сув и висок, со жолта кожа која ја оддава болката што го јавнала неговото здравје. Секое утро тој се доближува до високиот авлиски ѕид, со бавни движења ја отвора едната пола на дрвената порта и со решителен чекор го прескокнува нејзиниот праг губејќи се во големиот надворешен свет. Телото му е покриено со долг црн мантил, на главата чалмата што ја носат исламските свештеници. Нешто што се случило одамна во надворешниот свет беше оставило болен печат врз неговата душа. Дали тоа беше поразот на Турското царство и неговото повлекување од градот во кој тој живееше и во кој неговото семејство со поколенија ги уживало привилегиите и угледот на господарите и аристократите, за мене остануваше неодгатливо. Можеби, си помислив, да живееш во таков свет кој повеќе не го чувствуваш како свој, со чувството на губитник кој треба да отплатува некакви дамнешни гревови пред победниците, и во него да создаваш дом и семејство, мораше да претставува прометејска работа – да живееш чекорејќи со исправена става додека телото ти го подјадува офтика! И основната загатка и задача што го одржуваше во животот беше како во таквиот свет што го заробил и од надвор и од внатре да се зачува душата на децата и семејството, да не ги поклапуши силата на злото и чувството на безизлезноста што им го одзема здивот за убавината и радоста на животот. И тој, како голем волшебник, решението го беше нашол во волшебниот круг на песната, на душемето на одајата, што ја пејат заедно, тој и неговите три деца од кое секое досега до ушето на поголемото, со која ги бркаат лошите демони што се обидуваат да навлезат во нивните невини души. Тоа е неговиот волшебен прстен што тој го постави помеѓу нив и злото на надворешниот свет, и во кој тие се чувствуваа безбедно.
     Јас со мојот брод пловев по широките мориња, во правецот запад што ја покажуваше иглата на бродскиот компас, убеден дека таквата насока ќе ме одведе на исток. Каде што сонцето секое утро се појавува од зад остриот срт на високата планина, изгонувајќи ги лошите сили што не демнат во ноќната темнина и осветлувајќи не со радоста на животот.
     – Можеби – помислив гледајќи пред себе налактен на оградата на командниот мост на мојот брод – тоа беше третиот прстен со кој оџата го беше заштитил своето семејство, високата планина на исток зад која секое утро се појавуваше големото блескаво сонце? И јас се навалив преку огрдата, наеднаш забележувајќи дека е тоа истата висока авлија од плит со која беше ограден дворот на оџата и која го заштитуваше неговиот дом од лошите сили и суштества што егзистираа во надворешниот свет и им се закануваа на децата кога ќе зачекореа излегувајќи низ двокрилната висока порта која беше единствената врска помеѓу домот и животот.
     Со кожата на мојата десна дланка го протрев прстенот. Наеднаш пред мене, како големиот дух што излегуваше од Аладиновата ламба, светна големото сребрено сонце кревајќи се високо кон врвот на небото, од зад остриот срт на високата планина што од исток го заградуваше нашиот град. Почувствував како неговата светлина, и топлината на неговите зраци што затоплуваат секое живо тело што расте на Земјата, влезе и во мојата смрзната душа соочувајќи ме со вегетативното сознание дека и јас сум неразделен дел од тој свет што вирее околу мене на почвата, и дека не сум ни подобар ни полош, ни погорд ни поусрамен од сите луѓе што секое утро ги отвораа портите на своите домови и цапаа по нашите улици, боси, во подгазени кондури или лакирани чевли во потрага по своите дневни дејности, и од кравите што мукаа од дворовите повикувајќи ги краварите да ги одведат на пасиште, и од пчелите, бумбарите и другите малечки бубачки што брмчеа околу круната на големата муренка, еднакво достоен да се движам по земјата и да му се радувам на својот живот што ми е подарен како и на сите други живи суштества што во исто време се будат под силната животна енергија на големото несебично сонце.
     Во тој час ја почувствував душата на оџата и прегрнувајќи го братски преку повиените раменици го поведов по правливата улица на нашиот град. Тој беше мојот брат близнак и јас му бев благодарен што го беше пронашол прстенот со кој ќе ги заштити домот и семејството.
     Иако можеби кругот на неговата песна не беше рецептот што можеше и мене да ми помогне.
      
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
ЖЕНАТА НА НЕЗЛОБИНСКИ
     Тој беше преместен на работа во Струга со задача во овој малечок град во југозападниот џеб на Македонија да формира прогимназија. Родум од едно планинско село во неговата околина, нему му беа познати и луѓето што живееја во градот, и нивните обичаи и навики, и неколкуте криволиви уличиња помеѓу кои, залепени една до друга како да се придржуваат меѓусебно, сплотени во стравот да не потклекнат под тежината на времето, изнемоштени и слаби од маларијата и сиромаштијата што ги беа навјасале, се крепеа домовите на граѓаните.
     Жената и детето ги смести во една куќа крај Дримот и се јави во началството. Началството беше во највисоката куќа во градот, конфискувана од некој богат трговец, и на првиот кат, со нозе во плетени волнени чорапи на политираната масичка и глава потпрена на горниот раб од тапацираната фотелја, го затекна претседателот на Народниот фронт. Претседателот, довчерашен селанец од некое полско село, спиеше во фотелјата а низ неголемата канцеларија се ширеше мирисот од неговите чорапи.
     Претседателот на Народниот фронт Спасе Ќулукоски му го соопшти решението на власта во новото училиште да вработи една Русинка, сопругата на покојниот доктор Незлобински. – Нема од што да живее – му објасни Ќулукот преместувајќи се зад големото работно биро. – Во станот има клавир и кога ќе поминам пред нејзината куќа секојпат слушам свирење. Жаловити, неборбени песни, ама не знам што друго би можеле да и понудиме. Слушам дека гладувала, а свири!
     Новиот директор на штотуку формираната прогимназија која сè уште не беше отпочнала со настава, низок, со забележителна ќелавост на главата што ја сокриваше со долгиот пласт коса што го префрлаше преку голината, во долг темен зимски капут што му досега до глуждовите на нозете и високи кожени кондури, застанува пред големата дрвена двокрилна порта на еднокатната куќа на трговците Несторовци. – Во приземјето на куќата живее Русинката – му беше објаснето на директорот. Тој се врти на другата страна, а таму е долгата зграда на некогашната Соколана, во која Незлобински ја беше сместил својата амбуланта и својот музеј со препарирани животни од околината. Пред соколаната мирно тече Дримот.
     Директорот ја отвори влезната врата, потоа вратата на станот во приземјето во кој живееше Русинката. По својата природа тој беше и бунтовник и оптимист во истовреме, а уште од мал, од богословскиот интернат во Битола во кој за прв пат се сретна со неколкумина Руси емигранти кои работеа како наставници во училиштето, ги беше засакал Русите. И поради духот на словенството што доаѓаше во овие далечни забулени простори од најголемата словенска земја, и поради Достоевски и Толстој на чии книги се грееше неговиот интелект, и поради комунизмот кој го прогласуваше царството на сиромашните на земјата, еднакво привлечно како што Исус Христос им го ветуваше нивното царство на небесите, и тој млад, сиромав и со разбушавена кадрава коса, застанат во толпата на демонстрантите кои викаа : „Долу влада! – Долу Кралот!“ со занес во своите пламнати очи ги пееше револуционерните песни чуени од советските филмови што се прикажуваа во кината. Поради тоа тој беше и затворен и ја загуби стипендијата и долго време остана без работа, но тој сметаше дека тоа што го направил е достојно за човека и никогаш не зажали поради своите постапки.
     Станот на Русинката го изненади. Еден железен кревет во аголот покриен со бел јамбол, една гола четвртаста дрвена маса без чаршаф, со четири дрвени стола крај неа, на подот церга ткаена од шарени крпи и во аголот голем клавир со отворен црн капак потпрен на варосаниот ѕид. На средината од белиот ѕид, над клавирот, глава на див јарец со големи рогови. Во другата соба, низ отворена врата се гледаше железен шпорет на чија вжештена плоча пиштеше водата ставена во голем чајник.	
     Русинката беше како барска трска, облечена во долг штофен фустан што не можеше да ѝ ги сокрие коските, со руски очи, големи, искрени и топли што му го пленија срцето.
     – Дојдов – рече веднаш директорот на новата прогимназија – да Ве ангажирам за наставник по музика.
     Таа со раката се потпре на отворениот клавир, задржувајќи се да не падне на подот од штици, и заплака. Солзите ѝ капеа од големите очи и нему му се стори дека во нив се огледуваат Каспиското и Бајкалското Езеро, Црното Море и долгите широки води на Волга на чии брегови пееја бурлаците влечејќи ги со дебели јажиња тешките бродови, и ѝ го подаде здипленото шамивче што го испрала и испеглала жена му, уплашен нејзините солзи да не го поплават малечкиот град Струга во кој живеат и тој и неговата сопруга и неговото штотуку проодено дете.
     – Зарем е можно – помисли директорот – во ваква беда да живее сопругата на докторот што го спаси овој град од маларијата!?
     Таа ги избриша солзите, го понуди да седне на масата и му тури руски чај во убава порцеланска шолја. Тој не го сакаше чајот, од мал беше научен да го смета како лек за настинка или за стомачни болести, но сега сркна од шолјата чувствувајќи како низ телото му прострујува топлината на големата руска земја.
     – Николај – рече Русинката седната на столот од другата страна на масата; зад неа отворената врата на кујната во која пиштеше големиот чајник – по бегството од Русија ја прифати понудата на југословенскиот крал да дојдеме во неговата земја. По бегството, нему не му беше важно ни каде ќе биде пратен на работа ни колку пари ќе заработува. Овде немаше ниту еден лекар а населението се тресеше од маларичната треска што ја ширеа комарците од околните калишта. И тој се зафати со маларијата и ја победи. А потоа замина – засекогаш.
     Гласовите за лекарот Русин кој во Струга ѝ беше објавил војна на маларијата и за неговата збирка со препарирани животни од струшката околина беа стигнале и до богословијата во Битола во која тогаш учеше директорот на идната прогимназија. Летото, за време на распустот тој се врати во родното село и понесен од љубопитноста, една сабота, кога во Струга беше пазарен ден и селаните од сите села слегуваа на неговото пазариште, влезе во зградата на соколаната. Уште во влезниот бетониран ходник го дочека непријатниот мирис на формалинот. Во големата фискултурна сала, ставени на масите и полиците, го пречека животинскиот свет од неговата околина. Многу од изложените животни тој беше сретнал додека како дете ги правеше своите истражувачки походи низ високата шумовита планина, мечки, црни рисови, волци и дивокози, но сега вака заробени од големиот магесник, скаменети како во приказните во мигот додека ги правеле своите движења за напад или одбрана од непријателот, наеднаш му падна жал за нив и за нивната нерамноправна борба со човекот, и го уплаши и го обзеде чувство на морничавост какво што го поземаше кога ќе одеше на гробишта, од тој мртов свет на некогаш живите суштества кои беа родени да трчаат, скокаат и рикаат, а не вака неподвижни и студени да ја збогатуваат збирката на некаков природнонаучен музеј.
     И со такво чувство на одбојност тој се сврти назад и тргна кон излезот, кога од левата страна пред вратата, го виде експонатот на двоглавото теле. За миг, збунето тој застана пред него, пред двете глави што растеа од едно тело и стаклесто гледаа во него, непријатно соочен со светот на природата која беше најголемиот творец на светот и знаеше да ги изненади луѓето со најнеобични и најнеочекувани форми и постапки. Тој тогаш, така исправен пред изложеното двоглаво теле, сфати дека и најфантастичната приказна може да биде вистинита и дека науката само талка зад чудата што ѝ ги приредува творецот.
     – Ловот беше единственото задоволство на мојот сопруг – рече Русинката како да ги чита неговите мисли. – Заедно со медицинската чанта тој во Струга ја донесе и својата ловџиска пушка. Кога се симнавме во ова гратче во кое немаше ни струја ни текушта вода за пиење, во која куќите се осветлуваа со кандила и газиени ламби а водата од чешмата надвор од градот ја носеше платен водар во големи калаисани ѓумови, мојот сопруг гледајќи во мочуриштето што од трите страни го окружуваше градот и во високата планина на запад, ми ја стегна раката и со смирен глас ми рече: Струга е искушението што ни го поставил господ и јас знам дека ќе го совладаме. И си замина спокојно, оставајќи го градот излечен од маларијата и со музејот во кој се изложени неговите ловечки трофеи.
     Директорот, чувствувајќи го студот што му навлегол во телото, стана од столот и се поздрави со Русинката. – Утре во осум почнува наставата – ѝ рече тој, со авторитетот на еден директор, и ја затвори вратата зад себе. Во душата чувствуваше тага и необјаслива вина и одговорност за нејзината судбина. Му се чинеше дека тој лично и земјата во која беше роден и во која живееја неговите родители и неговото дете, се виновни што рускиот лекар морал да ја напушти својата земја и да се соочи со болестите и суровата природа во која се раѓаа двоглави телиња и црни крволочни рисови и во која летаа маларичните комарци и да замине пред време, оставајќи ја својата несреќна сопруга во изнајмениот стан со скуден намештај, без никакви средства за живот, роднини и пријатели. Само со еден црн клавир на чии звуци летнуваше нејзината душа.
     Но директорот беше левичар и бунтовник и идеалист истовремено и веруваше и во Христово и во Марксовото учење за царството на сиромасите, еднаквоста на луѓето и правдата, и тргнувајќи кон зградата на Народниот фронт за да го поднесе извештајот за извршената мисија си рече дека новата власт и неговиот народ и тој лично нема да дозволи да страда сопругата на рускиот лекар во оваа далечна словенска земја до која досегнале звукот на московските камбани и мислата на големиот Достоевски и татнежот на топовите од крстарицата „Аурора“. Во тој час. иако тој сè уште не беше член на комунистичката партија но ги прифаќаше нејзините идеи, тој се виде себеси како кнезот Мишкин од романот на Достоевски, кого го беше засакал додека како студент го читаше во изнајмената соба на студениот град, и обземен со неговиот лик тропна на вратата на Народниот фронт.
     Од канцеларијата до него допре поспаниот глас на претседателот Ќулукоски: – Кој е? – прашуваше претседателот.
     – Кнезот Мишкин – одговори тој и ја отвори вратата. Исправена пред фотелјата во него збунето гледаше крупната фигура на селанецот кој и во таа улога на власт не можеше да се ослободи од својот довчерашен лик, облечен во дебел џемпер од волна што му го исплела жена му и плетени волнени чорапи што го штитеа од зимата, не можејќи да си објасни дали сè уште сонува во фотелјата или навистина во неговата канцеларија влегува некој непознат кнез кој сака да му ја отежне и онака тешката положба со своето благородничко присуство во неговата општина.
     – Ти си – со олеснување изговори Спасе Ќулукоски кога го препозна и олабавено се врати во стоплената фотелја.
     Кнезот Мишкин беше останал зад вратата на канцеларијата, нерешително гледајќи во плочката со службениот натпис закачена на неа. Потоа се сврти наназад и се врати пред домот на Русинката спроти Соколаната. Низ затворениот прозорец по улицата се разлеваше тажната музика на клавирот, на чии ноти лебдеше нејзината душа влегувајќи во соколаната во која под нејзиното волшебно дејство оживуваа скаменетите тела на животните и го играа својот волшебен танц, а епруветите и стаклените шишенца во витрината на белиот креденец на некогашната амбуланта на мртвиот доктор потскокнуваа и ѕвонеа како да се живи и се радуваат на нејзината посета.
     – Утре во осум почнуваме – му рече директорот на гимназијата на претседателот на Народниот фронт. –Музика ќе предава Незлобинска. Глинка, Чајковски, Бородин. Од утре Струга ќе биде друга!
     И излезе од началството. Низ кривите сокаци, помеѓу куќите, дуваше северен ветер, а прозорците пожолтуваа од светлината на првите газиени ламби. Преку железничкиот мост на Дримот пискаше локомотивата влечејќи ги вагоните на теснолинејката. На врвовите на блиската планина се белееше првиот снег. Јато чафки, гракајќи помина над него летајќи кон високите тополи што растеа на брегот од езерото. Тој за миг ја крена главата нагоре обидувајќи се да разбере зошто гракаат чафките, а потоа продолжи кон куќата во која го очекуваа неговите. Во себе ја потпевнуваше саканата песна на пастирот Костја од истоимениот филм што го беше гледал пред војната.
     Во Струга немаше кино, но тоа не беше важно. Утре наутро почнуваше гимназијата и децата во неа ќе ја научат таа песна. А тој ќе им зборува за Достоевски и ќе се обиде да им го објасни ликот на кнезот Мишкин. – Дали тој навистина е идиот? – можеби ќе го праша некој од учениците а тој ќе се обиде да им ја доближи големината на неговата душа и на неговата постапка. Новото време бара нови луѓе – беше неговата девиза, и тој преку училиштето ќе се обиде да ги создаде. Учителите, како и поповите се ковачи кои со силата на зборот ја коваат душата на човекот. Сега настапуваше епохата на Мишкин и тој и сопругата на докторот ќе се обидат да ја донесат и во маларичната долина.
     Додека ги соблекуваше чевлите во претсобјето зад влезната врата потпевнувајќи ја својата омилена мелодија, чу како по неосветлената улица минува бозаџијата и гласно, како низ песна, ја нуди својата стока. – Боооза, бозааа – викаше бозаџијата.
     Во канцеларијата на претседателот на Народниот фронт упорно ѕвонеше телефонот. Ќулукот стана од фотелјата и ја крена црната слушалка. – До каде е борбата со рецидивите на старото време – одекнуваше од слушалката далечниот авторитетен глас. – Барам поименичен извештај за секој од нив, буржуи, трговци, попови и белогардејци, и за нивните интелектуални слуги. На пет страници, отчукани на машина, во два примероци. Рок пет дена! – И гласот од далечините замолкна, крештав, заповеднички и сомничав, каков што е гласот на секоја власт, а Ќулукот сеуште стоеше простум во ставот мирно со слушалката залепена на левото уво, обидувајќи се да ја разбере наредбата. Со ноктот од показалецот си ги чепкаше забите.
     Сопругата на покојниот доктор пред огледалото си ја чешлаше косата. Нејзе ѝ се беше бендисал малечкиот професор во чии очи гореше пламенот на Достоевски. – Можеби доаѓаат други времиња. И штета што Николај повеќе не е со нас. – си помисли таа налактена на клавирот.
     И се обиде да заплаче, и ѝ се чинеше дека плаче со крупни солзи што и течат по образите, фустанот и светливиот капак на клавирот, но всушност плачот во нејзините очи беше одамна пресушен.
     – Вредно е да се обидам – рече таа гласно и легна гладна во постелата. Низ затворените капаци на прозорецот ја допре песната на бозаџијата кој со лимена канта на рамо минуваше пред куќите на граѓаните. – Бозааа – пееше бозаџијата. Нејзе ѝ се причини дека низ прозорецот допира музиката на Бородин, придружувана со ѕвонењето на ѕвонците на коњите што ги влечеа санките низ белината на руската зима. Тоа ветрот што дуваше по Дримот, влегуваше низ пукнатините на стаклата во Соколаната и ги вознемируваше епруветите и теглите наредени на рафтовите кои се раздвижуваа и свиреа како инструментите во свитата на рускиот композитор.
      
ПЕРУНИКИ
     Во што се состои вештината на живеењето, се прашувам денес додека се шетам низ улиците на моето најрано детство. Куќата на сестрите Срмобожови изгоре неодамна, во некој пожар предизвикан од невнимание од пијаниот станар кој живееше во неа. Јас бев на именденот на еден од моите другари, кога чадот што навлегуваше низ отворените прозорци почна да ги вознемирува гостите. Излеговме во дворот и го гледавме густиот облак што ги обвиткуваше ѕидовите и црвените огнени јазици што се издигаа над чатијата. Противпожарното возило застана над горната улица и со долги гумени црева фрлаше млазеви вода по вжештените ѕидови и испуканите ѓерамиди што паѓаа и се кршеа во некогашната градина на сопствениците.
     Се сеќавам дека еднаш одамна, кога живеев во близината, бев влегол во нивниот двор и бев восхитен од убавината и подреденоста на градината на сестрите. Висок ограден ѕид, бојадисан со бела вар и под него леа со цвеќиња во која ме привлекоа долгите остри, темносини цветови на перуниките. Оттогаш секогаш кога ќе се сетев на сестрите Срмобожови нивниот лик го врзував со господствениот невесел цвет на темносината перуника.
     Во градините на другите мои сограѓани не ја бев сретнал перуниката. Дали тие се плашеа од неа, дали имаа некакво предубедување за несреќата што го носи тоа цвеќе или едноставно сметаа дека тоа не им припаѓа на нивните дворови, не ми е познато. Среќавав бели и црвени каранфили, разнобојни трендафили, шебои и лалиња, но никаде перуника. Во дворот на вујко ми, во кој имаше само една малечка леа во која се шаренееја неколку цвеќиња како доказ дека чувството за убавото се уште останало кај нивните жители, ме одушевуваа кувенџиски обликуваните розови цветови на убетките, понежни и попривлечни од најскапиот накит обесен на гордите уши на принцезите што ги гледав на фотографиите во модните списанија од пред војната што ги наоѓав во домот на тетка ми. Перуниките што ги видов во дворот на сестрите Срмобожови оставаа впечаток на ненаметлива убавина што носи возвишеност но не и богатство или радост кај тие што ги поседуваат или им се воодушевуваат. Тоа чувство беше како тагата, воздушеста но не бестежинска, со силна но недречлива и ненаметлива боја, видлива за сите но сепак интимна и несподелива со граѓанството. Тие што ги поседуваа перуниките, беа горди на нив иако беа свесни дека тоа цвеќе не им ја донесло среќата ниту пак некогаш ќе може да им ја донесе, затоа што е доволно само за себе, недружељубиво и повлечено во себе и обземено единствено со сопствената тага, неспособно со други да ја сподели својата раскошност.
     Вујна ми умре и јас со моите братучеди, нешто малку поголеми од мене, одев на старите гробишта во Охрид придржувајќи се на месните обреди во помен на умрените. Околу гробовите, одделени со тесни нерамни патеки, веднаш до студените камени плочи цутеа темните остри цветови на цвеќињата од лејата на сестрите Срмобожови. Тоа беше толку наметливо, таа споредба помеѓу неголемиот уреден двор чија неподвижност ја нарушуваа само трите питоми мачки со шарено крзно што дојдоа да ми ги погалат нозете, и морничавиот спокој што владееше над неуредените гробишта по чии патеки се движеа ретки луѓе во црно, повлечени длабоко во себе и поклопени со покровот на тагата, што не можев да не се запрашам, иако можеби немав ни пет години, дали куќата на Срмобожови претставуваше некаква гробница во која нејзините станари уште за живоќе се подготвуваа за некој друг свет?
     – Зошто оние тетки живеат така? – ја прашав мајка ми кога се вратив од гробиштата на кои се соочив со перуниките, покажувајќи кон куќата на Срмобожови што се гледаше од нашиот прозорец. Таа во прво време не го сфати моето прашање, а потоа обидувајќи се да ме подготви за грубиот живот што ме очекува но не сакајќи да ме уплаши од иднината, ми одговори: „Судбина. Старите обично велат: така било пишано, така рекле наречниците. Ама тие се чесни жени и јас сакам љубезно да ги поздравуваш кога ќе ги сретнеш на улица.“
     Имаше деца, поголеми и посилни од мене, кои не ги почитуваа, туку со камења фрлаа на нивните прозорци и стаклата со тресок, искршени, паѓаа во дворот. Во куќата не живееше маж кој би можел да истрча на улица и да ги збрка и натепа лошите деца. Бестрашните јунаци дури и ги прекинуваа своите игри кога тие поминуваа по патот, дофрлајќи им навредливи зборови, можеби затоа што тие се разликуваа од нивните мајки, и по облеката, и по одот и по преградата на претпазливост и одбивност што ја поставуваа спрема сите други жени од своето соседство, и таа отуѓеност и привидна гордост и вообразеност кај децата кои сè уште не беа способни да навлегуваат во внатрешната содржина на надворешната појавност предизвикуваше непријателство. Јас тогаш чувствував како целото тело ми го облева срам и сакав да пропаднам в земја заради туѓите гадости, согледувајќи ја сопствената немоќ да застанам во одбрана на слабите и бессилните.
     – А перуниките! – им велев на бестрашните бесрамни суртучиња од моето маало – сте ги виделе ли некојпат тие убави цвеќиња што растат во нивната градина?
     Тие за миг збунето ме гледаа, со подотворени усти од кои ѕиркаа поцрнети поткршени запчиња, со светливи линии на мрсулите што се лизгаа од нивните носиња сливајќи се во устата како во длабоко езеро, неможејќи да разберат каква врска можат да имаат нежните цветови со потсушените тела на нашите остарени сосетки, а потоа одмавнуваа со раката припишувајќи го моето прашање на глупоста што им е својствена на малите дечиња каков што бев јас во тоа време. И повеќе во тој ден никој од нив, повозрасните деца, не ми дозволуваше да земам учество во игрите.
     Само во црквите, во недела или на друг празник, сестрите Срмобожови беа примани рамноправно, без погрдни дофрлувања или навредливи погледи. Тие секојпат доаѓаа заедно, облечени во свилени фустани со тантели и шалови, обвиени со мирисот на мосушот што се ширеше околу нивната облека како цветен флуид на етеричната левантиска есен и застануваа во првиот ред пред олтарот. Тоа беше местото што секогаш му припаѓало на нивното семејство, и тие, со исправени тела и гордо кренати глави но смерен и богобојажлив поглед, ја следеа богослужбата. Мајките на суртучињата стоеја зад нив, во последните редови и немо гледаа во набрчканите вратови и побелените коси на своите сосетки, без чувството на презир или надмоќност што го чувствуваа кон старите моми кога ќе се вратеа дома и јавно го искажуваа пред своите домашни, сакајќи со тоа да ја искажат својата успешност во животот, на сопруги и мајки кои делотворно ја исполниле својата животна улога.
     Моите не одеа в црква и јас застанат на балконот ги гледав празнично облечените мажи и жени, со чисти променати деца како се искачуваат по стрмните улици што водеа кон црквата на ридот. Над целиот град одекнуваше празничниот ѕвон на црквената камбана. Јас бев нерасположен и жален што и ние не сме дел од таа процесија во која учествуваа најголемиот број жители од нашето соседство и со брада прилепена за студеното железо на балконската ограда, се прашував што е тоа што ги одделува луѓето едни од други, за едните да му припаѓаат на едниот табор а другите на другиот а нивните табори да се разделуваат и спротивставуваат? Мене ми се допаѓаше ритуалот во црквата, и нејзините шарени насликани ѕидови и невообичаената облека што при тие ритуали ја носеа свештениците и чудниот пој што одекнуваше над главите на луѓето, и понекогаш, скришно од моите родители, се замешував во врвицата што се качуваше по ридот и стиснат до моите другарчиња земав учество во претставата што се приредуваше во блиската црква.
     Од црквата се враќав со чувството на вина и предавство спрема моите родители, се повлекував во темните агли на станот и седнат на подот со часови усрамено гледав во црните дамки што одвај се забележуваа на белата површина на спротивниот ѕид. Се разбира дека на таа возраст не можев да ја разберам причината а уште помалку содржината и значењето на таквиот однос на моите родители спрема црквата и верските обичаи на кои присуствуваа нашите сограѓани, но бев свесен за припадноста и разликите помеѓу едните и другите и за невидливата линија што некој ја беше повлекол помеѓу нив и сопственото преминување преку забранетата линија не можев да не го почувствувам како недозволен потег за кој ми следува најстрогата казна.
     Мајка ми го забележуваше моето расположение, ме земаше во скутот и без збор ме галеше по косата. Јас безгласно плачев чувствувајќи како со солзите што го влажнеа нејзиниот фустан истечува и вината што го беше преплавила моето детско срце.
     Ние, мајка ми и јас, стоиме на долгиот балкон на големата зграда во која се наоѓа нашиот стан и со гордост го гледаме татко ми кој слегува по стрмната улица одејќи на работа. Тој е облечен во својот браон костум, со бела кошула стегната со вратоврска, а новото на него што ја предизвикува нашата гордост е шеширот што го ставил на глава. Шеширот е со малечок обод и тој го беше донесол од екскурзијата низ Југославија со учениците од гимназијата на кои им беше класен. Тоа тогаш беше сè уште невообичаено и ретко, го носеа само старите трговци кои беа етикетирани како буржуи и поразени припадници на експлоататорската класа, шеширот како украс и заштиник на главата на мажите, во мода беа качкетите како симбол на работниците, но татко ми наоѓајќи го во излогот на една продавница во Белград не можел да му оддолее и да не го купи. На фотографиите од неговото момчештво, сликани на пристаништето, на кејот, во бавчите на кафеаните, секогаш го наоѓав со шешир на главата, тоа можеби беше затоа што тој беше ќелав и својата ќелавост сакаше да ја покрие со шапката, но никогаш во мојот живот, се до тој ден кога ние стоевме на балконот на Радничка а тој слегуваше по стрмната улица, не го бев видел во живо со шешир на главата.
     Свесен дека го гледаме, тој се сврти кон нас, нè поздрави со елегантно симнување на шеширот и продолжи надолу.
     Дали тоа беше предавство на работничката класа и на партијата во која во тие денови после Информбирото беше примен, се прашувам јас денес сеќавајќи се на таа слика од моето најрано дество. Од тој ден тој повеќе никогаш, сè до крајот на својот живот, не се откажа од шеширот како неразделен дел на својата облека. Секретарот на комитетот на кого јас во тоа време му се восхитував бидејќи возеше силен мотор и на појасот пиштол, на главата носеше кожен качкет кој се совпаѓаше со неговиот кафеав кожен мантил со кој се појавуваше во студените денови. Никој од членовите на Партијата и директорите на државните претпријатија и сите други возрасни мажи за кои се знаеше дека ѝ припаѓаат на власта, а кои јас ги познавав од нашето соседство, не се појавуваше на улиците со шешир на сопствената глава, без оглед дали на неа имаше коса или таа беше гола и светливожолтеникава какви што можат да бидат главите на ќелавите. Дури и колегите на татко ми од гимназијата, кои ги запознав на заедничките прослави на Нова година и на првомајските излети во Горица, а од кои возрасните деца од моето соседство се криеја како од оган кога ќе ги видеа како поминуваат покрај местата на кои тие играа фудбал со топка од крпи, носеа качкети или одеа гологлави препуштајќи ги своите незаштитени глави на слободниот допир на временските услови.
     Набргу потоа во нашиот стан настана тревога. Татко ми беше добил решение за преместување на служба во градот Велес и од моите родители а преку нив и од мене тоа беше примено како казна и несакана промена. Децата од улицата, сознавајќи од возрасните за ова преместување, со злоба ми велеа дека повеќе не сакаат да ме примат во своите игри затоа што јас повеќе нема да бидам жител на нивниот град.
     Татко ми се избричи пред огледалото ставено на масата на која ручавме, се облече во својот најнов костум, на главата го стави инкриминираниот шешир и замина со првиот автобус за Скопје за да ги побара своите некогашни другари кои сега беа во власта. По два дена се врати радостен и ни соопшти дека наредбата за негово преместување на работа во гимназијата во Велес е повлечена. Тоа од сите нас беше примено како негова победа над непријателски расположениот директор на гимназијата и враќање на среќата во нашиот дом. И децата од нашата улица заборавија на непријателското расположените смрема мене и повторно почнаа да ме примаат во игрите.
     По седум години од тој настан, во филмскиот журнал што го прикажуваа во киното пред почетокот на секој игран филм, го видовме ликот на нашиот претседател на државата и претседател на Партајата, како заминува во посета на некоја странска земја облечен во летен панама костум и со панама шешир на главата! Загубен во темницата со која беше обвиена кино салата, јас останав со немо отворена уста, но тоа не можеше да го забележи никој од моите најблиски соседи. Тогаш бев ученик на петто одделение, а филмовите сè уште се прикажуваа во старото кино во Карабегомала.
     Но каква врска имаше шеширот на татко ми со сините перуники во дворот на сестрите Срмобожови и со погрдните дофрлувања на кои тие беа изложени кога поминуваа по нашите улици? Крај истата стрмна улица по која слегуваше татко ми со својот нов шешир, имаше остатоци од каменен ѕид на разурната куќа и на тој ѕид децата со фортома беа врзале мачка и со камења безмилосно гаѓаа по неа а таа се собираше под ударите и жално мјаукаше сè додека не се олабави на фортомата, безживотно оптегната и безгласна. Ние помалите гледавме отстрана, не осмелувајќи се да се спротивставиме или барем гласно да го изразиме своето негодување со тоа сурово мачење на недолжното животно. Тоа се случуваше во приквечерината, додека денот исчезнуваше зад острите сртови на недалечната планина и јас како спас го пречекав довикувањето на мајка ми од балконот на куќата во која живеевме и враќањето во постелата во која сонот беше најдобриот мелем што ги залечуваше сите рани што ни се отвориле во текот на изминатиот ден.
     Утредента на ѕидот од разурната куќа сè уште ви-сеше безживотното тело на мачката обесено на парче фортома на која нашите мајки ги сушеа испраните рутишта. Повозрасните деца веќе беа таму, со гордост гледајќи на своето дело кое ја потврдуваше силата на луѓето во природата во која владееше законот на посилниот. Ние сè уште не бевме достојни на тоа и отстрана ја гледавме парадната прослава на повозрасните на кои требаше да им завидуваме. Тогаш по улицата, спуштајќи се кон чаршијата, се појави едната од сестрите Срмобожови, наставничка во училиштето во кое учеа и учесниците во победата во бојот со мачката.Тие забележувајќи ја како слегува на своите високи топуци, издолжена и дрвенеста како вретено, облечена во својот архивски кадифен фустан кој предизвикуваше потсмев кај нивните народски облечени мајки, сè уште исполнети со триумфот на победниците и атавистичкиот танц над убиената жртва, наеднаш се свртија кон неа обидувајќи се да ѝ покажат и нејзе, на нивната неомилена наставничка од училиштето во кое не жнееја успеси и пофалби, дека се тие силни и успешни и дека и тие и нивните сакани мајки се подостојни и од неа, и од нејзините неомажени сестри, и од нивниот затворен господствен дом исполнет со мачки и перуники. И во тоа расположение, додека таа минуваше пред нив, со кратки чекори на своите високи топуци по нерамната калдрма, правејќи се дека не ги забележува, еден од нејзините ученици со еден од камењата со кои мината вечер ја гаѓаа беспомошната мачка, фрли по неа и каменот ја удри во грбот, оставајќи трага од кал врз нејзиниот беспрекорно чист испеглан дамски фустан од темносино кадифе. Таа за миг се поведе нанапред, направи неколку побрзи чекори во напорот да не падне под силината на ударот, а потоа застана и брзо се сврти кон нас. Детето што го фрли каменот веќе се беше скрило зад ѕидчето на кое висеше мачката, а другите повозрасни деца бегаа нагоре по падинката, само ние трите мали предучилишни дечиња стоевме на истите места, со страв и интерес очекувајќи го епилогот на настанот. Но таа, поминувајќи покрај нас, ги беше видела децата што стоеја таму а ги знаеше од своите напорни часови по хемија и вртејќи се кон нас извика:
     – Те знам тебе, Кољо Пепелко, мачкострвник и жабобиец, дека беше ти, ама тоа не ме изненадува зашто од тебе никојпат ништо друго и нема да биде! Мене твојот удар толку не ме заболе, колку што ме заболе твојата постапка.
     Оттогаш него го завикаа Кољо Мачката и колку тој и да го мразеше прекарот, од тоа име не успеа да се ослободи до крајот на животот.
     Многу подоцна заедно со еден од другарите од моето најрано детство, но сега веќе возрасни одиме по нерамните патеки на старите гробишта во Охрид, помеѓу ископаните гробови кои изгледаат грдо, како темните шуплинки од извадени заби во непцата на запуштениот гробар. Што нè донесе тука сега не се сеќавам, само е присутна сликата на еден стар гроб чија мермерна плоча беше окружена, како со венец што ја прегрнал од сите четири страни, со темносините цветови на перуниката. Тоа ме привлече, таа веќе заборавена боја на тажната перуника, и јас скршнав од патеката по која одевме, се доближав до гробот и со љубопитност го прочитав името врежано со златни букви во надгробната плоча. Се покажа дека претчувството не ме излажало. На плочата беше запишано името на некогашната сосетка од моето најрано детство за која дотогаш не бев чул дека е умрена. Ефимија Срмобожова, со бројките што ги означуваа годините на нејзиното раѓање и смрт, и во аголот нејзина фотографија на порцелан.
     Другарот, кој сè уште живееше во истото маало, се наднесе над моето рамо, а потоа го чув како тивко изговара:
     „Од фин кинески порцелан, со каков секогаш ги послужуваше своите гости.“
     Тоа беше фотографијата на поразената бесплодна буржоазија олицетворена во ликот на сестрите Срмобожови во маалото во кое живеев во моето најрано детство, во сиромашните оптимистички години непосредно по војната и победата на пролетерската револуција. Трговците ги водеа по нерамната калдрма на чаршијата разорена од гасениците на тенковите, со обесени плакати на градите и грбот на кои пишуваше: „Ние сме злосторници и непријатели на својот народ“, пред запрежната кола влечена од доодени коњи натоварена со скриената стока на трговецот, во придружба на милиционери, а мажите уште в зори заминуваа на работа во штотуку отворените фабрики и градилишта да ја изградуваат својата разурната земја свесни дека иднината на нивните деца е во нивните раце, додека жените во редови, со кошници в раце чекаа да се отворат продавниците за да се снабдат со месечниот наријат за своето семејство, а децата со чанти в раце и чингени канчиња на ремените на паталоните итаа кон училишните згради каде служителките во големи казани вареа млеко од млечното брашно добиено од УНРА со кое се подигаше младата генерација која требаше да ја претставува иднината на нашата земја. Што бараше во таа соцреалистичка уметничка слика дворот на Срмобожови во кој растеа перуниките, и трите немажени госпоѓици кои во своите архивски фустани и одминати години никако не се вклопуваа во новото оптимистичко и ударничко време, никогаш не успеав да одгатнам.
     – Ама што бараше шеширот на главата од татко ми во сликата од тоа време? – се прашувам јас денес, не можејќи да го најдам одговорот, немоќен да се ослободам од радосната пркосна насмевка што ми го преплавува сеќавањето. Јас и мајка ми стоиме на балконот на Радничка и го гледаме татко ми со шешир на глава додека слегува по стрмната калдрмирана улица и тој за миг се врти кон нас, со почит не поздравува со елегантно симнување на шеширот и продолжува натаму по својот пат од кој ништо не може да го скршне. Таа необјаснива радост останува во нас и по враќањето во кујната во која на шпоретот на дрва се готви ручекот а од таванот висат електрична сијалица на изолирана жица и долга лента со лепак за муви. На спротивниот ѕид, дрвен рачно изработен зелен креденец во кој ги чуваме чиниите и чашите, а во средината четвртаста маса покриена со чаршаф на кој со син конец мајка ми навезала идилична слика на среќно семејство. Времето незадржливо се движеше напред, без оглед на механичките отчукувања на градскиот часовник и местењето на сказалките од страна на луѓето, и ние наеднаш се чувствуваме радосни, допрени од сликата на сопствената гордост со која му пркосиме на обидот да бидеме потчинети под наметнатите правила на униформноста и едноличноста.
     Стоиме на колцето на пристаништето, јас во куси темносини панталони со прерамки и бела кошула со куси ракави, мајка ми во летен фустан од басма со шарени цветови, и татко ми во својот кафеав костум и шешир со мал обод на главата; татко ми ја прегрнал мајка ми додека јас стојам пред нив гледајќи со сериозен израз во окото на фотографскиот апарат. Фото Боро чкрапа со својот фотографски апарат што го купил уште пред војната и не овековечува, на црнобелата фотографија што не можат ја ја избледат ни годините ни обидите на луѓето да им ја наметнат на другите својата слика на живеењето.
     Затоа и темносините перунки, што растеа одамна во дворот на сестрите Срмобожови, ги сакам и денес, без оглед што од нив не зрачи светлината на радоста што ги осветлува душите на луѓето.
      
     
     
     
     
     
     
     
ЛИЗГАЛНИЦА
     Вие не верувате дека Климе Бочкар, внукот на осудениот народен непријател, ми беше омилен другар во моето најрано детство, дури и идол на кого сакав да се угледам и да го подржувам. И во изгледот, и во однесувањето, дури и во облеката. Тој седеше на иста клупа со мене и гледајќи скришно во неговото исправено држење на телото или наведнување над тетратката додека ги пишуваше задачите, јас се обидував да ги правам истите движења со раката, да стојам со гордо крената глава во права линија со рбетот, дури на ист начин да ги изговарам и најобичните зборови. Тоа беше навидум невозможно и чудно, затоа што татко ми важеше за непоправлив левичар и подржувач на новото време, додека тој ѝ припаѓаше на поразената буржоазија. Но приказните затоа и се измислуваат, за да им ги доближат на луѓето навидум невозможните работи.
     Мојот другар од прво одделение, со кого ја делев дрвената зелено бојадисана клупа во третиот ред од десната страна на училницата на катот во старата училишна зграда изградена на ридот веднаш под ѕидот на некогашната тврдина, живееше во бела еднокатна куќа со малечок заграден двор, на крајот од улицата што водеше до езерото. На прозорецот на катот, на западниот ѕид што гледаше кон улицата, се појавуваа главите на жителите на неговата куќа извикувајќи го неговото име. – Климее... – одекнуваше гласот на двете негови баби – гологлави и белокоси – слични на штотуку снесени кокошкини јајца, и тенките пискави гласови на неговите браќа и сестри што се одбиваа од белиот варосан ѕид на куќата од спротивната страна како каучуковото пинпонгарско топче од мермерниот под на спортската сала во нашата гимназија. Подоцна на прозорецот, со бела коса, во бела кошула и бело лице честопати го гледав и дедо му, но родителите никогаш не му ги видов. Ни татко ни мајка, како тој да немаше родители, ниту пак некогаш тој или некој друг спомена за нив. Беше високо, убаво градено момче и на лето тренираше пливање во пливачкиот клуб „Охридски бранови“. Во внатрешноста на пристаништето беа поставени јажиња на ситки што ги одбележуваа патеките и тој со силни рамномерни замави на рацете пливаше краул. Идната година го освои првото место на натпреварот организиран по повод празникот Илинден.
     Јас стоев на мазните камени плочи на пристаништето и со стегнато срце и навивачки извици ја следев трката во која тој победи.
     Сите деца од моето одделение што беа родени во август го носеа името на Свети Климент чија црква на ридот го славеше неговиот празник. Камбаните биеја празнично до длабоко во ноќта, тапаните одекнуваа од лединката пред црквата, луѓето сплотени во семејни дружини се качуваа во редица кон Горна Порта влечени од металниот моќен повик на бронзените ѕвона, што одѕвонуваа во недоглед низ времето. Тој седеше исправен на клупата до мене, со поглед насочен во учителката, и зборуваше само кога ќе беше прозван. Дури и на одморите ретко се вклучуваше во разговорите, обично стоеше настрана, на камениот ѕид со кој беше ограден училишниот двор и ги следеше игрите на учениците од погорните одделенија. Јас сакав да бидам во друштво со него, ми импонираше неговата смиреност, иако тој никогаш не изразуваше чувство на радост или топлина кога ќе го повикав да играме заедно. Јас стоев на улицата под неговиот прозорец и гласно, со мојот детски глас го извикував неговото име: Климеее – викав од улицата и најпрвин на прозорецот ќе се појавеше белокосата глава на една од неговите баби, ќе погледнеше надолу кон мене, а потоа во дворот излегуваше мојот другар. Секојпат уреден, со чисто лице и во чиста испеглана облека.
     На големите нафрлани камења што го одделуваа брегот од езерото се сончаа водени змии, на рамното дно од ситна песок низ проѕирната призма се гледаа трагите што ги оставиле езерските школки при своите движења, и ние во јуни, кога ќе завршеше училишната година, влегувавме во водата и пливавме. Малечки змивчиња, за кои знаевме дека не касаат, со ситни уплашени глави што одвреме на време ги подигаа над водата за да ја разгледаат околината, пливаа околу нас, но ние не се плашевме од нив, бевме и премногу убедени во невиноста на природата и наивно верувавме во убавата иднина што го очекува нашето доаѓање.
     Зад нас беше останала една долга и тешка војна. Всушност, ние децата војната и не ја паметевме, иако насекаде околу себе ги гледавме и чувствувавме нејзините траги и последици. Бевме сиромашни, и ние и градот и земјата, но тоа го прифаќавме како нешто сосема нормално и вообичеано, како природен дел од нашето живеење и на времето во кое сме родени. Во соседната куќа, во големиот заеднички двор, живееше доктор Шорко, управник на градската болница, и ние секојдневно гледавме како на лединката пред неговиот влез се собираат луѓе од целата околија, во запрежни коли, на брдски тивки коњи и оперетски магариња со дрвени самари, и седнати или легнати по тревата или на килимчињата послани на колите, во згрчен молк бараат лек за сопствената болка. По улицата што минуваше пред нашата куќа, изградена од набиен чакал покриен со дебела белузлава прав, ретко поминуваа моторни возила што ја вознемируваа околината со своите забревтани мотори, сокриени во облакот од прав што се креваше по нив како дебела театарска завеса, паѓајќи меко врз зелените листови на околните дрвја и грмушки, кои остануваа променати во сивата грда облека на сушното лето се до првиот дожд што ќе го донесеа темните облаци дотерани од јужниот ветер.
     На брегот под високите тополи, на плажата на која одев со своите другари и родители, стоеше германски воен камион, неподвижен и бесцелен, како да ја загубил смислата на своето постоење по завршувањето на светската војна. Излегувајќи од водата, со потсинати бузи и стресени од студ, ние се качувавме на камионот, на неговата железна каросерија што не пречекуваше жешка од повеќечасовното дејство на летното сонце и помешички легнувавме на металниот под препуштајќи се со задоволство на неговата топлина. Потоа, затоплени? станувавме на нозе и држејќи се за железните странични огради на каросеријата, се замислувавме како воини кои тргнуваат во освојувачки походи на туѓи земји и народи за докажување на сопствената сила и вештина. Крај камионот, со поглед вперен пред себе, без да ги подигне очите кон нас кои качени на неговото транспортно возило за миг занемуваме, туркајќи рачна количка натоварена со песок изваден од езерото, чкрипејќи со железното неподмачкано тркало што се подвижуваше со силата на неговите мускули, поминуваше заробениот германски војник, облечен во изветвена воена униформа, со високи војнички чевли без врвци, без капа на глава, а под светлината на сончевите зраци одблеснуваше неговата жолта кусо потстрижена коса.
     Вечерта на градскиот плошатад, пред некогашниот хотел од Радича претворен во офицерски дом, се одржуваше митинг. Луѓето стоеја пред хотелот, со глави кренати кон големата тераса од која преку микрофон и лимени звучници поставени на околните бандери ечеше говорникот. Ние децата, наоѓајќи се секогаш таму каде што се собираа возрасните, трчавме помеѓу нивните нозе играјќи ги своите игри „криш-миш“ и „бркана“, откривајќи дека масовните митинзи се најдобрите, идеални места за нашите детски игри. Насобраните луѓе од време на време нешто извикуваа, во еден глас и громогласно, како да беа едно единствено тело што ги одделуваше од нивната секојдневна поединечност, некаква ламја од легендите или предпотопско животно од научните приказни, и ние за миг застануваме уплашени од тој вик и од тоа невообичаено однесување на нашите возрасни, и гледаме угоре од нашата минијатурна позиција кон нивните високо кренати глави во очекување да го видиме летот на ламјата, а потоа, сфаќајќи дека е и тоа дел на играта што ја играат возрасните, продолжуваме со нашата безгрижна брканица .
     – Животот го даваме, Трст не го даваме – викаа возрасните во сенишната врвица со запалени факели и кренати транспаренти, што минуваше по главните градски улици, а ние како опашка, во куси панталони, со раскрвавени колена, мрсулави носиња, барџулави лица и боси нозе цапавме по неа. „Смрт на фашизмот, слобода на народот,“ – со големи печатни букви пишуваше на фасадите на најубавите трговски куќи изградени пред војната во чаршијата и на корзото. „Пролетери од сите земји обединете се“ – беше слоганот напишан со црни мрсни букви под името на весникот што го читаше татко ми легнат во својата дневна облека на креветот во кујната, додека мајка ми во имата ги миеше садовите од ручекот а јас седнат на расчистената дрвена маса ги пишував домашните задачи. Татко ми, кога беше расположен во бањата ја пееше најоптимистичката песна што некогаш сум ја чул во својот живот, која се обидуваше на сиромашните, гладните и понижените да им ја донесе вербата во среќната иднина. „Америка и Енглеска биќе земља пролетерска“ одекнуваше гласот на татко ми додека се бричеше пред огледалото во бањата, одвреме навреме кривејќи го лицето и мелодијата, повреден од тапиот неквалитетен жилет со кој се обидуваше да си го разубави сопствениот изглед. Денес, со иронија сеќавајќи се на таа песна, испеана или препеана на српски и никогаш непреведана на македонски, можеби затоа што римата ѝ беше непреведлива на јазикот на кој зборуваа децата од моето детство, се прашувам дали со тоа духот на Македонците остана посиромашен за уште една надеж во која веруваа сиромашните и обесправените од целиот свет?
     Излегувајќи од бањата со мазно свежо избричено лице и кисел израз поради проблемите со ножето за бричење што му го поматиле борбеното расположение, ширејќи го околу себе мирисот на евтина колонска вода, татко ми само промрмори: „Овие жилети не се правени за човечка туку за воловска кожа“. Познато беше дека во тоа ударничко време на општонародната изградба на земјата за нашата светла иднина, мажите имаа проблем со набавка на квалитетни ножиња за бричење со кои ќе го одржуваат својот пристоен изглед а кои единствено се произведуваа во омразените капиталистички земји во кои тие никогаш и не патуваа.
     Татко ми веруваше во новото време на социјализмот и еднаквоста на сите луѓе и таа своја верба ја пренесуваше и на мене. Но мојот другар Климче како да остануваше недопрен од сето тоа, рамнодушно гледајќи во сликата на маршалот обесена на ѕидот зад главата на учителката и сета своја енергија ја посветуваше во решавањето на математичките задачи. Тука тој беше недостижно најдобар и сите ние му завидувавме на неговата математичка способност.
     Дедо му штотуку беше вратен од затворот Идризово, осуден како соработник на окупаторот и непријател на народот. Баба ми времето на последната војна го нарекуваше „Второто бугарско“, додека во нејзиниот историски речник постоеја и поимите: „Првото српско“, „Првото бугарско“, „Второто српско“, со кои таа означуваше одредени периоди на своето страдање и паметење. Мене во тоа време не ми беа интересни нејзините историски категоризации затоа што јас цврсто живеев во сегашноста, природно убеден дека минатото е безначајно поради својата неповратна поразеност, додека иднината ја сфаќав како неизбежна иманентност што е производ на денешницата. Наивна филозофија, можеби ќе речете, но како може поинаку да размислува едно осумгодишно дете кое своето детство го живееше во годините на доминантниот сенароден оптимизам!?
     Во истата улица во која живееше Климче, во убавата жолта куќа градена во венецијански стил, од спротивната страна на коловозот живееше најмоќниот човек во градот, секретар на Градскиот комитет на КПЈ. Во тоа време за меце тој воопшто не беше интересен, го забележував ретко како облечен во својот штофен костум, со бела кошула без вратоврска, поминува по улицата со својот одмерен навидум тромав од на човек сигурен во своите чекори. Тој имаше два сина, нешто постари од мене, кои учеа во погорните одделенија на основното училиште. Поголемото дете беше познат тепач, денес би рекле и насилник, и ние помалечките ученици обично одбегнувавме да сме во негова близина, иако дотогаш тој никого од нас не задеваше. До тој ден за него претставуваа предизвик само поголемите или посилните деца од него со кои ги одмеруваше своите мегдани.
     Тој ден јас штотуку зачекорив во улицата на мојот другар, кога го видов како стои пред својата куќа, токму под прозорецот на катот на кој се појавуваа главите на неговите баби и дедо, со поглед и тело свртени кон мене. Телото му беше исправено, можеби малку вкочането, рацете спуштени надолу, погледот прав и остар, и јас во првиот миг се израдував помислувајќи дека тој го очекува моето доаѓање. Тогаш ги забележав децата на секретарот на Градскиот комитет, помалиот стоеше малку настрана, како да се плашеше од тоа што се случува пред него и сакаше да побегне оттука, додека другиот беше на работ од улицата свртен со лицето кон езерото. Тој се наведна кон земјата, подигна камен и со силен замав на раката го фрли кон мојот другар кој сè уште неподвижен стоеше на истото место. Во следниот миг Климе со рака се фати за челото и гласно викна: „Леле бабо, ми ја дупнаа главата!“ По кожата на неговата рака се сливаше црвена крв.
     Видов како неговото исправено тело се згрчи а потоа во скок тој влезе во дворот и исчезна во куќата.
     На прозорецот се појави главата на старецот и обвинувачки погледна кон детето кое сè уште стоеше на сончевата улица неподвижно гледајќи кон нивната куќа. Чув како старецот, изнемоштено и одвај чујно праша: „Зошто?“ и во следниот миг исчезна од прозорецот.
     Детето што го фрли каменот сè уште стоеше на истото место, со предизвик гледајќи кон куќата на мојот другар. Тоа беше син на најмоќниот човек во градот, борец и победник од последната војна, и нему не му беше дозволена да бега од местото на борбата или да се плаши од своите противници. „Тој е само внук на поразениот непријател на народот и припадник на поразената буржоазија“ помисли детето – победник и со рака ја истресе правта од панталоните а потоа со спокоен чекор тргна кон станот во кој се беше скрил неговиот помал брат. – Кукавицо – му рече тој со презир влегувајќи во станот. Баба му, облечена во народна носија од некој друг крај, клечеше крај шпоретот на дрва обидувајќи се да го разгори огнот.
     Утредента во училишниот двор се појави Климе со глава врзана со завој. Јас дојдов до него и го фатив за рака. Тој погледна во мене по малку навредено, како да ме изедначуваше со детето што го беше повредило, но јас го стиснав за прстите, чувствувајќи некаква необјаснива вина во себе и уште посилна потреба да го прегрнам, и со тивок глас му шепнав: „Прости!“ Чувствував дека тоа што се беше случило е неправда, и дека е неспоиво со детската природа и со животот што треба да го живеат децата. – Ние сме другари, му реков, и ќе останеме другари, без оглед на сè!
     На прозорецот на катот се појави служителот, со голем жолт метален звонец, и над дворот и околните црвени чатии и зелени лединки одекна металниот ѕвон кој ги повикуваше учениците на почетокот на новиот училишен ден. Јас се издвоив од редот на децата кои влегуваа построени низ големата двокрилна врата и држејќи го за рака мојот ранет другар го поведов по пешачката патека што се искачуваше кон полуурнатиот ѕид на некогашната тврдина. На врвот, веднаш под ѕидот двајцата се свртивме кон градот што амфитеатрално се спушташе под нас, над црвените покриви на едонокатните каскадно наредени куќи, во широкиот плоштад и белото пристаниште на кое беа врзани бродовите и големата мазна плоча на сребреното езеро од кое одблеснуваше сонцето. Тоа беше нашиот град што се отвораше пред нас како голема сликовница и од кој можеби утре двајцата ќе посакаме да побегнеме чувствувајќи се стеснети од неговата географска ограниченост, и спуштајќи го погледот пред себе во дует почнавме да мочаме по земјената пешачка патека. Тоа беше вообичаена постапка на децата од нашето училиште за подготвување на лизгачката патека. На крајот уште еднаш погледнавме кон градот што се отвораше пред нас послужен како на табака, во чија средина се белееше зградата на Градскиот комитет гордо издигната на имитацијата на коринтските столбови, и во училишната зграда на чии отворени прозорци стоеја главите на децата со интерес загледани во нашиот спуст, а потоа седнавме на кожените училишни чанти и почнавме да се лизгаме.
     Чувството на леснотија и радост што ни го предизвикуваше лизгањето по патеката што се спушташе од врвот на ридот кон неговото подножје нè исполни целите и ние држејќи се со едната рака за рачките од нашите училишни чанти што ни служеа како лизгалки, а со слободната рака мавтајќи во знак на поздрав кон главите на децата начичкани на училишните прозорци кои со нескриена завист гледаа во нашиот олимписки спуст, речиси во лет поминавме покрај училиштето и низ неговиот рамен двор, а потоа со истата брзина и задоволство продолживме да се лизгаме по калдрмираните криволиви улици на градот, скокајќи преку скалите со кои тие повремено беа обликувани, викајќи пред исплашените минувачи да се тргнат настрана од нашиот пат, го поминавме и платото пред Летница и расцутените унапи во паркчето пред неа и запревме токму пред буржоаскиот влез на градскиот комитет на комунистичката партија. Низ неговата висока железна ограда се гледаа најубавите ружи во градот, опијанувајќи ги пчелите и бумбарите со своите волшебни бои и мириси.
     Двајцата за миг нерешително застанавме пред отворената широка врата на градината на комитетот, а тогаш јас, воден од некаков внатрешен импулс, со кој бев обземен по настанот со неправедното повредување на мојот најдобар другар, го фатив за рака и го поведов низ вратата. Вратарот не го забележа нашето ненајавено влегување, зафатен со собирање цвеќиња за вазната во канцеларијата на секретарот.
     Ние лесно се качивме по мермерните скали што водеа во зградата и незабележани од никого влеговме во широкиот темен салон. Право пред нас се испречуваше висока дрвена врата и јас притиснав на металната рачка и таа се отвори широко.
     На големата маса, навален над неа седеше секретарот на комитетот и со црвена перодршка нешто пишуваше во тетратката отворена пред него. Почувствував како раката на мојот другар почна да се тресе и тој се обиде да ме повлече наназад, но јас го предитрив изговарајќи ја историската реченица поради која го бев презел и овој јуначки поход:
     – Другар секретаре, – го изговорив јасно и гласно моето прашање – дали ова мое другарче е народен непријател?
     Секретарот на комитетот ненадено ја подигна главата од масата од махагонија на која пишуваше и збунето се загледа во завојот на главата на мојот другар. Мора да му изгледавме како слика од сонот, двете малечки деца застанати на шарениот килим на неговата широка канцеларија, со валкани училишни чанти во рацете и обвинувачки сјај во очите, кога тој господар на својот комитет и на целиот град, не успеа во првиот миг да најде збор со кој ќе одговори на моето прашање и на нашиот ненадеен упад во неговата просторија.
     Потоа стана од столот и со тешки долги чекори заокружи околу нас. – Народни непријатели!? – збунето од зад граб го чув неговиот глас. – И кој е тој што така ве нарекол и што фрлил камен во неговата глава?
     Ние молчевме, гледајќи во сликата на маршалот на ѕидот над неговото биро, Климе со очи спуштени кон подот готов да се расплаче. Јас со едната рака цврсто ги стегав неговите прсти обидувајќи се да му дадам сила да не се препушти на плачот, додека со другата сè уште ја држев кожената чанта што мирисаше на моч. Низ канцеларијата, над килимот, помеѓу кожените фотелји и политираното биро, се ширеше непријатниот предавнички мирис на амонијакот.
     – Чиј си ти, и што станало со твојата глава? – му се обрати секретарот авторитетно на мојот другар, застанувајќи пред него и погалувајќи го по кусо потстрижената коса. Климе молчеше и јас морав да го преземам одговорот. – Вашиот син фрли со камен на него и му ја дупна главата. Затоа што дедо му бил нешто и затоа што поради тоа нешто што се случило во војната бил осуден на затвор. Припадник на поразената буржоазија, народен непријател...
     Секретарот ме прекина. Очигледна беше возбудата што завладеа со неговото тело, и лутината и бесот што му избувнаа од очите. Со брз гневен чекор тој се врати зад својата маса, седна на столот а главата ја навали над тетратката на која дотогаш го пишуваше својот извештај за Централниот комитет, држејќи ја со своите налактени раце, како да се срамеше да не погледне. Тоа потраа можеби минута или две, чувме како во канцеларијата низ отворениот прозорец влезе пчела и брмчејќи со крилцата удираше во ѕидовите и стаклата на прозорецот обидувајќи се да најде излез од затворениот простор во кој несакајќи влетала, додека ние стоевме вкочанети на истите места, со кожени чанти цврсто стиснати во рацете. Климе сè уште гледаше во подот, додека јас не ја испуштав главата на секретарот.
     Потоа секретарот се созеде, ја отвори едната фиока, оттаму извади голема чоколада завитката во светлив станиол, со шарена крава на зелена ливада на книжната обвивка и ни ја подаде. Јас ја зедов чоколадата, го повлеков другарот за раката и излеговме надвор. На улицата сонцето светеше со уште посилен сјај, одбивајќи се од зелените иглички на елките и кипарисите посадени во паркот и од белите камења на пристаништето во кое мируваа големите бродови.
     Јас ја отворив чоколадата и половината му ја подадов на другарот, но тој одби да ја земе. Ниедно од моите убедувања, изречени со барџулава уста со кафеави слатки лиги што се сливаа од неа, не успеа кај него, јас дури му ја пикнав чоколадата во џебот, но тој со гнасење ја извади оттаму и ја фрли на валканата земја, а потоа се отргна од мојата рака и трчајќи избега кон својата куќа. Таму, налактена на истиот вечен прозорец, стоеше главата на неговиот дедо со бела коса и бела кошула и обвинувачки гледаше во мене.
     Климе трчајќи, како да бега од мене или од нешто друго што непријатно ги следи неговите петици, исчезна во дворот во кој растеше една слива петровка преполна со зелени плодови и низ вратата на куќата на дедому.
     После тој настан тој повеќе не сакаше да се дружи со мене. Можеби тоа беше поради срамот или вината поради предавство на семејството што ја почувствувал кога го одведов во канцеларијата на секретарот на градскиот комитет, или поради дебелата црта што беше повлечена помеѓу класите на кои бевме поделени, а на која го потсетуваше чалмата врзана околу неговата глава. Јас можеби не ја забележував или не ја признавав таа црта, та за мене сите деца беа само деца, и долго стоев на улицата пред неговата куќа залудно извикувајќи го неговото име, но никој не се појавуваше на прозорецот. И додека седевме на заедничката клупа во третиот ред на училницата тој се правеше како да не го забележува моето присутво, студен и далечен како Антарктикот, јасно ставајќи ми до знаење дека за него повеќе јас не постојам. На листот на коцки отргнат од училишната тетратка по математика, на која со големи букви напишав „Зошто?“ и го ставив пред него, тој само допиша, без да погледне во мене, со брзи ракописни букви, убави како краснопис: „Поради чоколадата“. Јас навистина не можев да ѝ одолеам на странската чоколада што ни ја понуди секретарот на градскиот комитет, но сè до денес не можам да разберам како можеше една обична млечна чоколада, со сликата на крава на зелените алпски пасишта, да биде причината за раскинувањето на пријателството со мојот најсакан другар?
     Во моето помнење на тоа време, вкусот на чоколадата се мешаше со непријатниот мирис на мочта со која ние ја правевме нашата лизгалница што ни го овозможуваше задоволството на спуштањето по олимписките терени. Сега мислам дека барем во тоа бевме еднакви, во радоста што ја чувствувавме спуштајќи се по лизгалницата што ја правевме сами, застанати еден крај друг на врвот на ридот, со свртени лица кон градот но со очи насочени во топлите шурки што ги испуштавме од нашите тела што паѓаа жолто на патеката од набиена земја по која потоа се лизгавме седнати на своите училишни чанти како на најсовршени лизгалки. Дури ни убавите санки што подоцна ги гледавме на ледените лизгачки патеки на зимските олимпијади, пренесувани на екраните на нашите телевизори, не можеа да го заменат чувството на слободата на лизгањето што го доживувавме при спуштањето по нашата импровизирана лизгалница.
     Долу, во рамниот училишен двор, девојчињата во куси бојчиња скокаа на оптегнатите фортомчиња што се спуштаа и креваа вртени од нивните другарки. На која класа ѝ припаѓаа девојчињата што го вртеа фортомчето, се прашувам јас денес сеќавајќи се со носталгија на тоа одамна поминато повоено, оптимистичко време во кое луѓето непоколебливо веруваа во својата светла иднината и во нејзино име ги правеа своите експерименти со луѓето и со нивните односи и обичаи. И каменот фрлен во главата на мојот омилен другар беше дел од таа верба во поубав свет од постоечкиот, преземен со истата несмасност со која возрасните им нанесуваа можеби далеку посериозни повреди на своите сограѓани.
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
ЖЕНАТА НА МАЈОРОТ
     Воислав, мајорот, му беше внук од брат на Ангелко Ширдиноски. Ангелко беше познат на сите четири страни од светот, во училиштата децата учеа за него и ги читаа неговите раскази, тој беше првиот писател од нашиот крај кој се обиде на другите да им ги раскаже нашите мачни судбини. Брат му беше печалбар, какви што беа сите мажи од нашето село, ама беше умрен одамна. Ширдиновци своите умрени ги закопуваа во дворот на црквата што беше веднаш над нивната куќа, додека другите на гробиштата на големата црква под село, ама тоа е друга приказна.
     Мајорот не живееше во нашето село, беа поминати години откога тој за последен пат на Илигден беше виден на ориштето на средсело, живееше некаде далеку во светот, во својата убава униформа со еполети и генералштабни гајтани, и младите дури и не го паметеа неговиот лик. Само бабите во зимски вечери, кога рано се стемнуваше и сите се собираа околу огништето на кое во решето се печеа костени, раскажуваа приказни за Воислава од Ширдиновци кој успеал да стигне на царскиот двор и да се ожени со царска девојка. Се разбира дека момчињата слушаа со отворена уста, зашто и покрај привлечноста на сонот, тие убаво знаеја дека нивна судбина е да служат како момоци и келнери во народните кујни што ги држеа нивните татковци во студените градови на големиот свет.
     Ама отпочна војната и сите работи се свртија тумбе. Гурбетчиите се вратија во селото и празно шетаамеѓу куќите и пиеја ракија од пагурчиња обидувајќи се да ја разберат новата состојба во која се најде светот. Тогаш се чу, дека една ноќ тајно во селото се вратил и мајорот. Се разбира без униформа, но со својата туѓинска невеста.
     Тоа внесе немир во нашите животи. Мајор без униформа и војници, без сабја на појасот и шапка со кралски грб на главата и не е мајор. Кога ќе го видевме, како облечен како нас и гологлав поминува по селските патишта полни со камења на кои се сопинаше, со води што течеа од сите страни бучејќи и прскајќи му го лицето, ние како да почнавме да се свикнуваме на него и да го прифаќаме како дел од нас и од сите работи што се случуваа околу нас, ама неговата невеста никогаш не излегуваше од куќата од камен, опасана со висока ограда и со дрвени капаци на прозорците кои никогаш не се отвораа. Почнаа и да се прикажуваат секакви приказни за неа, за нејзината лика и прилика, едни ја прикажуваа како писана убавица, други како пиролка што не смее да се појави на виделина за да не ги престраши децата, ама сите знаевме дека е сè тоа плод на нашата фантазија која нема врска со реалноста и тоа уште повеќе ја предизвикуваше нашата љубопитност.
     На крај се расчу дека жената на мајорот била Еврејка! Тоа го рече попот кога на славата на Ширдиновци се врати од нивната куќа. – Невестата не се појави во одајата кога ги пеев лебот и житото – рече попот. – Го прашав мајорот дали се тука сите од куќата и мајорот бледнеејќи само ми одговори и јас сфатив и повеќе ни-што не реков. – Таа е Еврејка – рече мајорот додека во раката ја држеше големата славска свеќа.
     Тој беше првиот мајор од нашето село, неговиот стрико Ангелко Ширдиноски беше првиот писател што го пронесе нашето име меѓу учените луѓе кои се занимаваа со книга и мастило, а таа беше првата Еврејка која се качи во нашите планинини, меѓу костењата и орешките и шарените забани на нашите мајки и сопруги. Знаевме, тоа е голем знак, за големата промена што се случува со светот.
     За приказните за Евреите што се прикажуваа меѓу нашите луѓе, навистина ретко и безбојно, зашто немавме жив пример со кој би можеле да ги поврзиме, не сакам да ви раскажувам. Дури и во Охрид не бевме чуле дека живее некој Евреин, трговец или лихвар, во кадифен кафтан и ретка брадичка, какви што ги виѓававме на сликите во ретките книги што го прелистувавме во студените зимски денови кога никој од нас ништо не работевме, туку одевме на свадбите и славите и се пијаневме до бесвест. Дали тоа беше среќа што во нашето село по толку години, можеби за прв пат во неговата историја влегла жена од тој сој, не можевме да знаеме. Само се уплашивме за себе, затоа што и до нас беа допреле гласови дека моќната држава чии војски го палеа и гасеа светот, ги гони Евреите каде и да ги најде, прогласувајќи ги за смртни непријатели на сопствената вера и раса.
     Дали имаше такви меѓу нас што посакаа да ја предадат за да се спасат себеси нема да ви кажувам. Та во која населба и меѓу кој народ не ќе се најде некој, уплашен од силата или привлечен од наградата, кој не е подготвен да го предаде ближниот само заради лична корист? Ретки се тие кои се способни да се жртвуваат себеси или своите најблиски за честа, достоинството и спасот на непознатиот кој крајно никогаш ништо и не им значел. Во селото имаше џандари, во црни униформи и значки на новата власт, и чета балисти од селското население кои се беа ставиле во служба на властодршците готови во сè, дури и со животот на своите сограѓани, да ја докажат својата лојаност.
     Тоа добро го знаеше мајорот, та зарем не ги имаше завршено највисоките воени училишта на кои го учеа како навреме да ги предвиди опасностите и да направи план подготвено да ги пречека, и за него во сите денови откако се врати во нашето село, главна грижа беше како да ја обезбеди безбедноста на жената во семејната куќа на своите родители. Во одајчето на катот, под жолтата светлина на газиената ламба, неговиот стрико ги пишуваше своите раскази, а мајорот знаеше дека писателите се неупотребливи за практични работи и не отиде да се посоветува со него. Тој веднаш беше разбрал дека попот раскажал низ селото за неговата сопруга и тој, како генералштабен офицер кој ги анализира и подготвува сите детали на големата битка, добро знеше дека дрдорковците се несигурни за сојузници во конспиративните планови. Непријателските војници облечени во црно кружеа околу неговата куќа и со недоверба гледаа во затворените дрвени капаци на прозорците. Неговиот стрико уште првиот ден откако тој стигна во селото, беше отишол кај највлијателниот од нив и му беше дал ќесе со златници за да ја варди неговата глава, ама нему му беше познато дека и моќта на селскиот старешина не е без граници. Доколу гласовите дека во селото, покрај офицерот на поразениот крал се крие и неговата Еврејка, цел на големата потерница потпишана од врховниот водач и потврдена со печатите на големата идеја, стигнат и до градот, тогаш ќе се разбудат и непријателите на селскиот старешина и судбината на неговите штитеници ќе биде трагично запечатена. Старешината за кратко ќе исчезне во некое далечно село или ќе легне в постела под изговор со црвена треска што му ја одзема свеста и совеста, џандарите ќе дојдат со налог за нивното апсење и ќе ги одведат. Секое утро, во пет часот, тргнуваше малечкиот воз наречен Чајник што го изградија Германците во претходната војна и во неговите вагони за превоз на жива стока ги депортираа затворените непријатели на новата држава.
     Тоа го знаеја сите во селото, и утрото жените во забани, наднесени над черепните покриени со пепел и жар печеа виткалници, со сирење и зелје, за непознатата Еврејка. После се кажа дека мажите, тајно, ги заклале најпевливите петли што им ја развеселуваа авлијата, дека овчарите ставиле во дрвени склопци калапи со најжолто сирење, и вечерта, со паѓањето на првиот мрак, старичките во своите долги бели шамии, во ватирани забани опашани со долг црн повеќекратен појас, со бовча во едната рака и дрвено стапче во другата, тропнаа на портите на Ширдиновци и го донесоа поздравот за невестата на мајорот. Неговата мајка три часа остана на отворената влезна врата заблагодарувајќи им се на жените, а децата од куќата подароците ги оставаа на широкиот чист капак на ношвите. Еврејката, висока и ковчеста, во својот лесен градски фустан, затворена во одајката на катот, ги слушаше неразбирливите гласови што доаѓаа од приземјето, не сфаќајќи на што се должат тие зачестени посети што ја вознемируваат нивната куќа. Нејзиниот сопруг, со долг војнички пиштол в рака стои зад прозорецот на чардакот што гледа на патот, во очекување да се појават црните војници што ќе посакаат да ги одведат. Но не се појави никој, освен ниските збрчакани жени во селски забани што се движат бесшумно по стрмната улица обуени во гумени опинци. Во неговите метални очи светнаа солзи, еднакво топли и слатки, какви што му беа солзите во детството .
     Во ноќта, кога во селото остана само лавежот на кучињата и шумот на брзата вода што се кршеше од големите камења во речното корито, мајорот ѝ раскажа на својата вознемирена сопруга за даровите што ѝ ги донесле селанките. Неговата сопруга која тогаш во себе го носеше неговото прво дете, и можеби поради тоа беше почувствителна, гласно се расплака на неговата рака. Тој ја милуваше по кадравата црна коса, додека со болка чувствуваше како нејзиното тело се тресе крај него, немоќен да ја ослободи од стравот што ѝ го донесле сили далеку помоќни од силата на еден смртен човек. – Но од каде тие знаеле – зборуваше неговата сопруга во интервалите помеѓу нападите на плачот. – Од каде тие, кога никогаш не ме ни виделе, и кога мора да им изгледам далечна и туѓа како Хималаите!?
     Мајорот, иако не беше научен на нежност, сеедно ја галеше по косата и од време на време ја бакнуваше по насолзените образи, чувствувајќи се наеднаш виновен за нејзината несреќа и за несреќата на целиот еврејски народ и за несреќата што го беше снашла целото човештво. Тој така галејќи ја глупаво си помисли: „Ако јас не заминев од моево село и не станев кралски офицер, немаше да се оженам со неа и таа никогаш не ќе чуеше ни за мене ни за моето село и немаше своите најтешки години да ги помине меѓу моите соселани. Можеби немаше ни Тој да ја отпочне оваа ужасна војна, во која луѓето стануваат заморчиња за нечии идејни експерименти, а војниците само послушни извршители на нечии наредби што ни самите не ги разбираат.“
     – Ти стануваш нивна сестра и ќерка – се слуша себе си како ѝ зборува во мракот. – Зашто во ова намачено село и меѓу овој намачен народ, жените, моите мајки и сестри, туѓата несреќа ја сфаќаат лично и искрено страдаат и ја споделуваат со страдалничката. Сега ти за нив повеќе не си туѓа, како што им беше во почетокот, туку си нивна посестрима.
     Во глуво доба, кога во селото остануваа будни само кучињата, жената на мајорот ги отвораше капаците на прозорецот на својата одајка на катот и пред неа се отвораше високата планина која наеднаш се издигаше стрмно во самото небо, обрастена со големи широки дрвја, и ливадата со зелена трева што се протегаше помеѓу куќата и шумата, оградена со џиновски камења од зелен гранит, и татнежот на стрмната вода што се кршеше од исти такви камења што ѝ го попречуваа патот во нејзиното корито, и големиот жолт месец кој штотуку се појавил над сртот со својата мека светлина што паѓаше волшебно врз дивиот предел што до тој час делуваше застрашувачки во очите на младата туѓинка. 
     Таа ја земаше виолината и почнуваше да свири. Од жиците излегуваше заборавеното чувство од детството, кога татко ѝ во сеновитата родителска куќа на Дорќол ја свиреше старата едноставна песничка што ја донесол неговиот дедо од далечниот студен град во Галиција, а таа седната на работ од големиот кревет понесена од музиката патуваше далеку преку пространствата носејќи ги во своето малечко срце љубовта и вербата во сите луѓе на светот и чувствувајќи го домот како едно безгранично живеалиште што се протега преку целата површина на земјата.
     Но светот кој таа го знаеше и го сакаше повеќе не постоеше, таа беше протерана од својот дом на Дорќол, а сепак додека свиреше на виолината пред отворениот прозорец што гледаше во дивината, жената на мајорот чувствуваше дека нејзината детска љубов спрема луѓето и нивната добрина сè уште не е истерана од нејзиното срце. И така понесена во височините, високо до самата месечина која ја опсипуваше земјата со својата нежна светлина, нејзе ѝ се причини дека и домот во кој свиреше, и селото во кое се наоѓаше тој дом, и луѓето што живееја во тоа село, е истиот татков дом во големиот град во кој се роди и во кој ги помина најбезгрижните денови од својот живот, а и оваа куќа од камен во западните планини на Македонија и господската куќа со метално кубе во големиот град на Дунав и дрвената куќа на дедо ѝ некаде во Галиција која ја знаеше само од приказните на својот татко, таа ги виде како една единствена зграда која само ги менуваше боите, димензиите и формите приспособувајќи се и менувајќи се според потребите на нејзините жители. И ова планинско село во кое беше куќата на нејзиниот маж, и големиот царски град во кој беше куќата на нејзиниот татко и малата касаба на границата помеѓу Русија и Полска во која нејзиниот дедо свиреше на истата виолина, во тој час претставуваа една иста населба што беше означена со три различни имиња, но во која живееја истите луѓе со избраздени лица, мукаа истите крави кога со полни вимиња се враќаа од пасиштата и лаеја истите кучиња вознемирувани од истиот жолт месец што им се насмевнуваше питомо од заедничкото небо.
     Утредента жените рекоа дека ја виделе жената на мајорот како качена на црвениот покрив на куќата на Ширдиновци свири на виолина, додека кучињата од нивните дворови, и петлите качени на гредите на нивните керали и волците од шумата над селото наеднаш стивнале, опиени од нежниот звук на љубовта што излегувал од нејзината душа.
     Потоа заврши војната и мајорот и неговата сопруга заминаа од нашето село. Во куќите останаа само дрвениците во креветите и во долапите, и болвите во облеката и во веленцата, и тешките болести што доаѓаа со почетокот на зимата вознемирувајќи ги и расплакувајќи ги неговите жители. Набргу се чу дека во големиот бел град жената на мајорот родила машко дете, и селанките со пресни јајца од домашните кокошки отидоа кај мајката на мајорот да ѝ ја честитаат рожбата што ќе им го продолжи семејството. И долго потоа ништо не се чу за нив, ниту пак тие на Илигден или Свети Јон кога доаѓаа печалбарите навратија во селото. Дури ни на погребот на стрика му мајорот не дојде. Дали службата тоа не му го дозволуваше, или пак сакаше да го заборави своето село и луѓето што останаа да живеат во него. Дури и приказните на бабите крај разгореното огниште со печени костени во железно решето секнаа... А многу години потоа еден ден пред затворените порти на куќата на Ширдиновци застана комбе со црна боја.
     – Тоа беше последната желба на мојата мајка – рече синот на мајорот пред љубопитните селани – да ја погребам во семејната гробница на нејзиниот сопруг во ова село. Ни самиот не можам да разберам од каде наеднаш кај неа таа желба, но јас сум должен да ја исполнам.
     Можеби истите старички, кои во истите забани на празниците одеа на гробиштата, палеа свеќи на гробовите и раздаваа за душите на умрените, по истиот ред и со истото убедување дека тоа го прават од почит за умрените и за спас на нивните души, се наведнуваа и пред гробницата во која беа погребани мајорот и неговата жена. Палеа по две свеќи, оставаа по две лажици пченица и две парчиња нафора на камената плоча, се прекрстуваа и заминуваа понатаму.
     Потоа, на ливадата пред црквата одекнуваа тапаните.
     – За кого бијат топаните?– се запраша Ангелко Ширдиноски кревајќи ја главата од белата книга над која беше наднесен и несвесно ја врати перодршката во двојното лежиште на рачно изработената мастилница од ореово дрво. Тој беше одамна умрен и закопан во истата гробница со мајорот и неговата жена, но неговата мисла и натаму ги вознемируваше луѓето. Напразно не се вели, трагата што ја оставаат писателите подолго останува од трагата што ја пишува оружјето.
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
БРОД
     Светот стоеше пред нас. Само требаше да се премине морето и да се стигне на неговиот брег. А морето беше пред нас, темносино и бескрајно и само ни требаше смелост да се качиме на едрилицата врзана за пристаништето и со развиорени платна што ќе ги дува ветрот да стигнеме на нашата цел.
     Но ние стоиме зад шанкот во Летница и низ проѕирните стаклени ѕидови гледаме во морето. На пристаништето се нишаат закотвените бродови, високите јарболи на бродот Македонија прицврстени со дебели јажиња за неговиот метален труп, и нешто помалите Илинден и Први мај кои не го привлекуваат нашето внимание, и хидробусот Галеб чија аеродинамична форма повеќе му припаѓа на светот на иднината отколку на романтичниот свет на кој сака да патува нашата фантазија.
     – Некогаш морето досегнувало се до нашето пристаниште – вели Иљо Волот наздрвувајќи му на минатото. – А потоа се издигнала планината и нè одделила од светот. Без море светот е непристапен за нашите бродови.
     – Каде си го прочитал тоа? – го предизвикувам јас посакувајќи да најдам доказ за вистинитоста на неговата приказна. – Дали со пропаста на Атлантида пропаднала и нашата иднина?
     Тој не гледа во мене, туку во високите бранови што со тресок се кршат од камениот кеј преплавувајќи го со вода шеталиштето на брегот.
     – Боро Фортомар ги набавил првите три брода убеден дека со нивните бели трупови и забревтани оџаци ќе нè поврзе со Европа. Тој беше визионер и оптимист и облечен во својот бел костум, со панама шешир на глава, застанат на капетанскиот мост со двоглед в рака гледаше преку планината што се испречила пред неговите бродови. И никогаш не се откажа од својот сон. Го паметам од последните денови, во неговиот панама шешир и бела јужноамериканска облека доаѓаше овде, нарачуваше пијалок и гледаше во водата.
     Боро Ќороно се чувствува горд кога некој ќе го спомене првиот бродосопственик од Охрид и првите бродови што сè уште се нишаат врзани за железните обрачи на нашето пристаниште. Неговата гордост на сите ни изгледа нелогична, но тој при споменувањето на одамана мртвиот сопственик и на неговите бели бродови кои повеќе никаде не пловат, порачува пијалак за сите што се наоѓаме во неговата близина и ние наздравуваме за приморската иднина на нашиот град и за првите наши морепловци кои визионерски веруваа во неа. Боро е кајчар кој со своето метално рибарско кајче ги превезува туристите до блиските плажи и историски знаменитости, а во зимскиот период рибокрадец кој во ноќните часови, криејќи се и бегајќи од чуварите, ги фрла своите рибарски мрежи на тајните места на кои се собира рибата. Тој личеше, со своите подзамижани очи, на еден од глумците кој толкуваше негативни улоги во каубојските филмови што се прикажуваа во старото кино во Карабегомала и ние, забележувајќи ја сличноста, ги завикавме и нашиот сограѓанин и неговиот двојник на филмот со заедничкото име Боро Ќорото.
     – На сопственикот на нашите бродови и на неговата флота е фрлено проклетство – велам јас по малку резигнирано, со желба да го предизвикам својот соговорник. – Умре осамен како кукавица, само со својата глувонема слугинка која единствено му остана верна, во сиромаштија и беда, во плетениот стол на големата тераса од која го гледаше езерото и своите заробени бродови. Куќата, некогашна гордост на Варош и на целиот град, се распаѓаше и набргу по неговата смрт и неа ја срамнија со земјата. Ни трага да не остане од неговите визии за иднината и од неговиот пуст сон за бродовите што ќе не поврзуваат со светските мориња,
     Боро Ќорото се чувствува гневен и навреден, поцрвенува и во бес ја фрла чашата со ракија на мермерниот под и тоа одекнува тревожно во тишината што беше завладеала во малата просторија по мојот дефетистички говор. Тој доаѓа до мене, ме фаќа бесно со глуждестите прсти за јаката од палтото и се обидува да ме истурка од бифето. Се разбира дека тоа не може да му успее зашто јас сум далеку помлад и посилен од него и тој се врти кон другите што стојат околу шанкот обидувајќи се да најде сојузници во својата борба против недоверливиот противник
     – Тој никогаш не се предаваше и не се предаде – им рече кајчарот на другите кои стоеја крај шанкот, со грб свртен кон мене. – Кога почна војната качен на капетанскиот мост на својот најголем брод ги одведе своите бродови на средезеро и ги потопи. За да не паднат во рацете на непријателот. А потем пливајќи се врати на пристаниште и не вртејќи се кон штотуку протонатиот брод, дојде овде и порача пијачка за сите што се затекнавме. Рече: „За помен на моите лебеди“ – и заплака. И сите нас, трговци, рибари, амали и пијаници, не расплака.
     Боро Ќороно повторно плачеше, безгласно но со крупни солзи што се лизгаа по неговите суви испукани образи, што во мигот ми заличија на лист на езерско растение извадено на суво и исушено од сонцето по чии бразди се лизгаат првите крупни капки од летниот дожд, како што плачел пред педесет години кога Боро Фортомар влегол во Летница во својот наводенат костум оставајќи водени траги на керамичките плочки на кафеаната. И мене ми падна жал за него и за мртвиот бродосопственик и зажалив што го реков тоа што ја предизвика тагата во бифето, но немав сили да му се извинам. Та кој може да му се извини некому кој одамна почива на градските гробишта во Охрид? Крајно, не знаев ни дали постои неговиот гроб, откако гробиштата ги преместија на новата локација, а тој можеби немаше ни роднини што би го платиле преносот на неговите коски. Местото на старите гробишта го претворија во пазар на земјоделски производи, и од ден на ден и спомените за мртвите сограѓани исчезнуваа од колективната свест на граѓаните.
     По војната од дното ги извадија неговите потопени бродови – рече мирниот човек Ристо Мише, пензиониран трговец, во штофен кафеав костум со бела кошула и шарена вратоврска, наоѓајќи празен простор да се замеша во разговорот. – Седев овде, на онаа маса на терасата под штотуку расцутениот унап, кога со железниот реморкер ги довлечкаа на пристаништето. Боро седеше на масата до мене и плачеше од радост. Иако комунистите не сакаа да му ги вратат, та сè што беше приватно тие национализираа, тој сепак се радуваше од срце што неговите бродови повторно пловат по нашето езеро. Тоа го видов со свои очи, радоста на Бора Фортомар кога неговите бродови ги извлекоа од водата ги довлечкаа на пристаништето.
     Тој веруваше – рече Боро Ќорото бришејќи си ги солзите – до последен час дури беше жив тој веруваше дека неговите бродови еден ден ќе допловат до Марсеј. Тоа беше неговиот сон што никогаш не го напушти – дека качен на командниот мост на бродот Македонија, тргнувајќи од она пристаниште што се белее токму пред нас, свирејќи силно со сирената што излегува со црн чад низ големиот тенеќен оџак, ќе стигне на пристаништето во Марсеј. Тој повеќепати пред војната одеше во Париз и Марсеј и враќајќи се овде, со европејска шапка и француски мирис, седнат под расцутениот унап, ни ги раскажуваше белосветските чудесии од кои не разделуваа планините.
     Иљо Волот можеби беше единствениот околу шанкот кој цврсто живееше во сегашноста. Тој беше сопственик на туристичка агенција што донесуваше странски туристи во нашиот град, организираше прошетки на групи гости со кајчиња, на селски магариња и коњи со дрвени самари до убавите места околу нашето езеро, дури беше донесол некаков шарен воз – играчка, влечен од трактор облечен во пластична облека на локомотива, во кој децата и гостите се возеа низ градските улици и блиски плажи создавајќи допирлива илузија дека железницата стигнала во нашиот град, убеден дека и илузијата е стока на која може да се заработат пари на пазарот, и сега слушајќи ја приказната за морето и бродовите и жвакајќи печени кикирки во себе размислуваше како би можел и од овој сон на мртвиот Боро Фортомар да направи стока што ќе ја понуди на берзата.
     – Зошто не – рече полека Иљо Волот, сè уште размислувајќи за новата идеја што се појавуваше во неговите деловни планови – можеби може да се направи отвор во планините и морето да се врати во нашиот град. Можеби треба да се донесат шлепери со морска сол и да се истурат во езерото и тоа да го добие солениот вкус на морињата. Треба само да имаш идеја и инвентивност и невозможното може да стане возможно. Успешноста се состои во тоа на луѓето да им го понудиш тоа што го сакаат.
     Боро Ќорото го погледна непријателски. Тој ништо не рече, само фркна со носот како нилски коњ заробен во базенот на зоолошката градина и ја вовлече главата во рамениците, со лакти потпрен на дрвениот шанк. Чашата пред него беше празна а тој немаше пари да си купи нова пијачка, но тоа за него сега не беше важно. – Навредливо е да се бара некаква сличност помеѓу Боро Фортомар и Иљо Волот – помисли тој и со набусурен поглед и крената шилеста глава ја напушти Летница. Отиде во својата пуста куќа што се распаѓаше на ридот, се завитка во јорганот и веднаш заспа. Пред да заспие единствено помисли дека можеби би било најубаво никогаш да не се разбуди од својот сон.
     На камените нерамни плочи на плоштадот почнаа да паѓаат крупни капки на силен дожд и тие отскокнуваа како гумени топчиња удирајќи врз негостољубивата површина на каменот а потоа смирено се враќаа на почвата правејќо тенки поточиња што заминуваа кон езерото. Ретките минувачи затечени од летниот дожд се засолнуваа под стреите на куќите гледајќи тапо во разбранетото езеро по кое не пловеше ни чамец ни птица, целосно препуштено на силните бранови што со тресок маваа по брегот обидувајќи се да го потурнат од патот на кој им се испречил. Дури и бродовите, закотвени во пристаништето, одвај се наѕираа, како да беа со километри оддалечени од нашиот град.
     Дождот што се истуриваше пред нас како да ми го поврати доброто расположение. Јас почувствував како во мојата внатрешност се развива некаква топлина, предизвикана од сликата на општиот потоп што го запре животот пред мене и чувството за сигурноста на куќата во која се наоѓав безгрижно пиејќи го својот пијалок. И наеднаш, необјасниво ми падна жал за кајчарот кој налутено не напушти и ме обзеде тажно чувство дека тој повеќе никогаш нема да се врати помеѓу нас и дека повеќе никогаш нема да го следам неговиот брз од преку плоштадот додека заминува кон својот дом на ридот или кон своето кајче врзано за пристаништето оставајќи ја во мене сликата на комарец што брмчејќи кружи околу главите на луѓето, можеби предизвикана со звукот што го создаваше ветрот пробивајќи се помеѓу процепите во стаклата на прозорците на бифето од каде што го гледав невремето што беснееше пред мене.
     Мажите околу шанкот молчејќи гледаа во дождот, дури заборавајќи и на чашите со огнен пијалок што ги беа порачале. И девојката во шанкот стоеше како маѓепсана, со лакт потпрена на шанкот и брада потпрена на раката, загледана во истиот правец во кој и ние гледавме. И дождот почна полека да стивнува, капките што се одбиваа од терасата стануваа се поретки иако поточињата со истата силина се спуштаа кон големата вода, дури и птица се огласи од под стреата а потоа ја видовме како замавнувајќи со големите црни крилја прелета на врвот на унапот. Унапот беше расцутен и белите ливчиња на цветовите откинати и искиснати жално лежеа на плочите не можејќи да ја разберат својата нова положба. И луѓето засолнети под стреите почнаа да се одлепуваат од ѕидовите на куќите и да цапаат по плочите обидувајќи се да ги одбегнуваат баричките од вода што останале помеѓу нерамнините.
     Маглата што беше паднала над езерото почна да се крева и белината на бродовите блесна во моите очи. Тогаш го здогледав него, неговата прилика на темен комарец, облечен во крпена облека, како потскокнува над плочите на пристаништетето летајќи кон закотвените бродови. Го видов како за миг се наведнува над железните обрачи на кои се врзуваа бродовите и одврзува некакви јажиња а потоа исправајќи се ги фрла на палубата на бродот, а потоа со силен скок се качува на палубата и со брзи движења се чали по железните скали врзани за капетанскиот мост. Го видов и кога ја отвори вратата на кабината на кормиларот, а можеби и успеав да го здогледам или само си вообразив, неговото лице и глава со кусо потстрижена секогаш неисчешлана коса, застанато зад стаклото и зад големото кормило со кое се управуваше големиот брод. Бродот полека почна да се одлепува од пристаништето, да се врти со клунот кон езерската шир и кон мене и кон другите кои го гледавме од бифето и кон минувачите што минуваа по плоштадот и кон прозорците на куќите кои анфитеатрално гледаа кон него од ридот, и сега тој беше свртен кон нас само со својот заден дел и јас видов како од таму излегува чадот на неговите големи мотори, а можеби ја здогледав и металната перка од светлив челик како се врти со невидливите брзи вртежи на крилјата на комарецот овозможувајќи го лесното движење на грдосијата низ водата. Јас за миг, гледајќи со отворена уста во пристаништето од кое отполовуваше најголемиот брод, посакав да истрчам од бифето, да се затрчам колку што ме носат нозе преку широкиот плоштад и да го стигнам бродот додека тој сè уште не нè напуштил на својот бескраен пат по светските мориња, но таа желба згасна во мигот, како што згаснува пламенот на штотуку запаленото кибритче оддуван со силината на нашиот здив.
     – Гледајте – чув како крај мене изненадено проговори Иљо Волот – бродот плови!
     Ристо Мише плачеше на другиот крај од шанкот. –Го видов – рече тој – кога го извлекоа од дното и со железен реморкер го довлечкаа на пристаништето. И зошто сега заминува и каде заминува?
     Ристо Мише беше крактовид и носеше очила со метални рамки и тој не можеше да го забележи кајчарот што го управуваше бродот. – Видот го загубив шиејќи за други во мојата кројачница – додаде тој, сожалувајќи се над својата судбина.
     – Тоа е Боро Ќороно! – рече Иљо Волот гледајќи како бродот станува сè помал на хоризонтот пред нас. – А јас си мислев дела тој не е способен за ништо, освен да ги раскажува своите рибарски лаги. Никој друг освен него не можеше да направи онаква будалија!
     И сите наеднаш се почувствувавме измамени. Најголемиот брод кого Боро Фортомар го беше донесол на нашето езеро, со години закотвен во нашето пристаниште, неподвижен и бесполезен, што бевме свикнати да го гледаме од Летница додека ги пиеме нашите пијалоци, како украс или голем сувенир што ни го разубавува видикот, занесувајќи се со приказните што ни го затоплуваат животот дека еден ден и тој ќе заплови по вечните мориња понесувајќи ги на својата палуба и нашите заробени суштества кои никогаш не отишле подалеку од родниот град заокружен од сите четири страни со високите непроодни планини, сега наеднаш пред наши очи пловеше напуштајќи го нашето живеалиште од кое бевме убедени дека тој никогаш нема да заплови. Зарем тоа не беше најголемото предавство што беше направено со нашите животи, нашиот брод да замине, без поздрав и патници, оставајќи не пред истиот шанк и истиот стаклен ѕид на бифето што гледаше кон широкиот плоштад, малиот парк и пристаништето во кое не очекуваа маѓепсаните бродови. Сега кога бродот заминуваше, што ќе стане со нашето чувство што дотогаш ги затоплуваше нашите животи, дека и ние сме дел на фаталистичката судбина што не закотвила во градот од кој нема заминување?
     Јас прв се одлепив од шанкот и трчајќи се упатив кон езерото. Задишан успеав да се качам на колцето со црвен фенер на влезот во пристаништето, кога бродот со забревтани мотори минуваше крај него. – Боро – викнав колку што ме носи грло, со раце во форма на труба ставени пред устата. – Копиле едно, дојди и земи ме со себе!
     Но тој без да ја сврти својата шилеста глава загледана кон хоризонтот, само ми мавна со левата рака во знак на некаков поздрав, а мене тоа ми се виде како знак на подбишега и навреда и јас успеав само да го опцујам гласно, со најгнасната пцост што ми беше позната. – Да си ги ебаш мртвите – викнав по него, а потоа облечен се фрлив кон бродот но паднав во вода.
     Водата беше солена, можеби од солта од цистерните на Иљо Волот фрлени во неа, а можеби мене така ми се причини додека ја голтав измешана со мрсулите што течеа од моите ноздри.	
     
     
     
     
     
     
     
     
     
АЛИМПИЕ, СЛИКАРОТ И БИКОТ
     После петнаесет години добив идеја да ги побарам. Тоа беше повеќе истражувачки проект, преземен од научни потреби, да откријам како времето делувало на идеите што тие ги застапувале во едниподруги отчукувања на големиот часовник. И поетот Алимпие Давидов кој тогаш го беше привлекол вниманието на нашата јавност не со некоја поетска песна или книга, туку со идеите што навлегуваа во полето на политиката, и сликарот на портретот на борбениот бик што го предизвика славниот поет да се појави во арената во која уште од римско време се одржуваа судбинските борби. Чудно, уште кога се одлучив да отпатувам за Охрид, јас бев свесен дека ова мое патување има за цел не да ја открие судбината на двајцата спротивставени уметници во арената на исто рјата, туку да откријам што се случило со мене во овие изминати години.
     Се симнав од возот на железничката станица означена со две имиња и побарав такси. Од езерото што се наоѓаше на оддалеченост од само двесте метри од перонот, дуваше силен јужен ветар прскајќи ми го лицето со крупни солени капки помешани со жолта песок, донесени од некои далечни предели. Облаците стоеја ниско над земјата, подготвени секој миг да се истурат над населбата, и јас облечен во својата летна облека од тенко ленено платно залудно се обидував на паркингот да пронајдам такси. На паркингот стоеја само неколку раскантани автомобили без возачи, можеби донесени тука од сопствениците на кои повеќе не им беа потребни, и еден метач, во долг мантил од непробојна пластика со метла на долга рачка, кој ги метеше хартиите од амбалажите што ги фрлиле патниците. Јас се вратив во неголемата чекална и се обидов да го прашам продавачот на возни билети за превозните средства што ќе ме одведат до градот, но кога стигнав пред него, тој го затвори стакленото вратниче на шалтерот и со грб се сврти кон мене. Видов, во раката држеше сендвич завиен во салфетка и со гладна уста го правеше првиот одгриз.
     Повторно се вратив на излезот од зградата на железничката станица означена со две различни имиња кои се појавуваа наизменично на светлечката табла поставена над настрешницата, и токму пред првата мермерна скалозма што водеше во чекалната видов пајтон со подигнат покрив. На првото седиште дремеше пајтонџијата со долг камшик стиснат во двете раце, а пред него, со дисаги обесени на вратот, со копита што тупкаа нервозно на асфалтот испаруваше убав црвен коњ. На пајтонот немаше место за поставување на плакати кои огласуваа изложби на слики, борби во арени или масла за сончање што ќе ве заштитат од штетното дејство на сонцето и јас не можев да откријам дали во градот се одржуваше големата претстава заради која го бев презел своето долго, петнесетгодишно патување. Се навалив кон пајтонџијата за усно да ја побарам саканата информација, но тој негостољубиво ми покажа на празното седишта зад себе и го отвори камшикот подготвен со него да удри по задникот на коњот. За миг, мене ми се причини дека тој беше подготвен, доколку јас се обидам да изговорам барем еден единствен збор во врска со мојата мисија, со камшикот да удри и по моето небрането лице. И јас со раката се фатив на страничната рачка од пајтонот, десната нога ја ставив на дрвената скаличка и се најдов удобно сместен во мекото седиште, обложено со црна природна кожа, што се заниша вознемирено од мојата тежина. И веќе во следниот миг коњот весело каскаше по десната страна на асфалтниот пат за Охрид.
     Јас му наредив на пајтонџијата да ме симне пред хотелот на крајот од кејот во кој, според моите сознанија, пред петнаесет години сè беше сместил поетот Алимпие на своето истражувачко патување по сликарот на бикот, но хотелот ме пречека со затворена врата. Немаше никакво известување за причината на затворањето на хотелот, ниту пак човек што би одговорил на моето прашање. Така јас, со тежок куфер во раката, се упатив пеш кон центарот на градот. На половина пат, повивајќи се под тежината на багажот и чувствувајќи се изморен после непроспиената ноќ во возот, застанав кај една клупа во паркчето кај кејот и веднаш заспав. Кога се разбудив, со гурелки во очите и трпки во снагата, забележав дека мојот голем куфер од цврст картон обложен со сиво платно, повеќе не беше крај мене. Дури и се израдував поради тоа, како во тој час да ми беше најважно што сум се ослобрдил од тежината што морав да ја носам со себе на својот пат низ негостољубивиот туристички град. А во куферот ги носев сите мои книги и белешки за поетот и неговиот сликар што ги бев собирал низ моите изминати денови. Се бев нагрбил со задачата да напишам студија за уметникот и неговиот однос кон улогата што ја зел пред сопствениот народ и кон слободата на творештвото, и сега ослободен од куферот во кој го бев собрал сето што можев да го најдам за мојата тема, како да почувствував необјасниво ослободување и олеснување. Се почувствував лесен како пердув и речиси скокнав од тврдото седиште на клупата исправајќи се на нозе, понесен од сопствената леснотија, готов и да летнам во воздухот како надуен детски балон доколку повее лесно ветре што ќе дувне од езерото и дури во тој час забележав дека облаците исчезнале од небото и целиот град е осветлен со сончевата светлина. Сонцето стоеше пред мене, како голем огнен обрач, на едно весло издигнато над источната планина.
     Знаев дека Алимпие сè уште спие, по непроспиената ноќ помината во некоја од градските меани и ги преживува еротските слики на убавите млади жени што некогаш во младоста го возбудиле и на силните ати на коњските трки од Хиподромот во Скопје на кои тој потроши толку залудни пари обидувајќи се да ја добие големата награда. Алимпие одамна престана да го сонува црниот бик закачен на белиот ѕид на изложбениот салон во некогашниот амам во Скопје, можеби тој никогаш и не го сонувал ни бикот ниту пак борбите со бикови со кои беше преполно неговото јаве, можеби затоа што тоа што се доживува во секојдневниот живот и не е предмет на нашите соништа. Всушност, биковите и не сонуваат, а Алимпие во својот духовен живот сакаше да биде бик.
     – И што стана со неговиот сон за национален трибун? – се запрашав јас минувајќи под сенките на високите борови на чии зелени лединки сè уште се гледаа останките од ноќешните седенки на младите, а потоа седнав на една маса на некогаш култната тераса на кафеаната Летница и порачав турско кафе со црвен локум; кафето ми го донесоа, но за локумот ме упатија до најблиската слаткарница. – Дали се оствари неговиот сон за нацијата? – го запрашав келнерот кој така нељубезно, дури и потценувачки се однесе кон мојата порачака. – И дали неговата нација ги прифати неговите совети за национално отрезнување и ослободување?
     Келнерот бело гледаше во мене, не можејќи да сфати што јас му зборував, но потоа како освестен од мојот говор кој немаше врска со неговата духовна состојба, на мојата маса донесе парче розов локум во кој беше забодена дрвена забочепкалка. – Вода! – му наредив јас наместо да му се заблагодарам. – Чаша со студена хло-рирана вода од градскиот водовод!
      Се разбира дека и тоа го добив, та националната работа на Алимпие Давидов си го беше извршила своето влијание. Кафето делуваше поволно на моето расположение и јас комотно ги оптегнав нозете под масата покриена со бел чаршаф, удобно се наместив во пластичниот стол покриен со шарена сунѓереста навлака и решив денот да го поминам уживајќи во глетката што ми ја даваше туристичкиот град. По широкиот плоштад минуваа ретки минувачи кои не го завреднуваа моето внимание, а над шарените пупки на ружите летаа шарени инсекти кои си ги извршуваа своите прозаични дневни задачи за собирање храна за зимата, а таму напред се мрешкаше водата и мируваа бродовите врзани за големите железни обрачи прицврстени на пристаништето. Темно кајче со осамен возач брчејќи како здодевен бумбар поминуваше по водената патека кон Студенчишта и јас со рака го поздравив кајчарот но тој не го забележа мојот поздрав. Со едната рака ја држеше рачката на моторот одржувајќи го правецот додека во другата рака држеше стаклено шише и од време на време потпивнуваше од него. Веројатно содржината на шишето му причинуваше поголемо задоволство отколку водата низ која се движеше и сликата на пределот чиј дел беше станал самиот несвесен за улогата што му беше доделена во општата духовна судбина на неговиот народ.
*
     Алимпие во тој час се разбуди во својот кревет во сопствениот стан на третиот кат од колективната станбена зграда во Охрид. Во последните години од животот тој лесно се будеше, без главоболки и чувство на мачнина во стомакот и незадоволство од себе самиот, можеби тоа се должеше на староста во која се подлабоко тонеше неговото тело и тој утрата ги дочекуваше бодро, со радосен наплив што му го исполнуваше телото, можеби тоа беше поради сознанието дека ете тој пречекува на нозе, здрав и исполнет со животна енергија уште еден ден од животот што му го подарила природата. Така и денес тој излезе на терасата што гледаше на југ кон замисленото езеро сокриено со ѕидовите на куќите што го одделуваа од него, со рацете цврсто се фати за железната ограда и вдиша длабоко, од свежиот мирислив воздух што го донесуваше мекото ветре што му го галеше лицето пренесувајќи му го истото слатко задоволство што му го причинуваа во младоста меките бакнежи на жената што го будеше од сонот. Потоа седна на платненото столче на расклопување што го очекуваше отворено на терасата и се сети на минатата ноќ.
     Минатата ноќ ја беше поминал пиејќи како некогаш и менувајќи ги кафеаните како што убавата надарена глумица ги менува улогите и љубовниците, во друштво со својот одамнешен пријател и некогашен асистент кој го наследи на катедрата на факултетот кога тој реши да ѝ се посвети исклучиво на поезијата. Момчето беше надарено и виспрено, спремно да предизвикува и да влегува во духовни дуели со своите интелектуални противници и заедно со него да ги поминува долгите боемски ноќи низ скопските меани одржувајќи го расположението и разгорениот оган на вечерта со својата сè уште неистрошена младешка енергија и борбен ентузијазам, коишто него, на веќе зрели години, воспитан на делата на Стара Грција и на нејзиното сомотско небо, тие долги бдеења исполнети со интелектуални надмудрувања, победи и порази зад кои остануваа мегданите, во наредните неброени вечери го потсетуваа на Сократ и на легендите за неговите интелектуални седенки што ќе ја постават основата на цивилизираната Европа. Европа сè уште претставуваше млада мома податна за еротската страст на богот Зевс преобразен во бик, и Алимпие овенчен со венецот од ловорот што сè уште растеше во подножјето на некогашниот Олимп, со радост го прегрнуваше својот млад следбеник родителски убеден дека тој ќе го надмине во своите духовни дострели. Но годините поминуваа, а Доријан и натаму остануваше на своите младешки ветувања, надежи и немирлоци, без сила да ја достигне мудроста и височините на зрелата уметност. Иако успешно ги помина сите скалила на кариерата, дури и на помлади години од него достигнувајќи ја професорската титула и местото на декан на факултетот на кој двајцата предаваа, во своите нескротливи амбиции тој зацапа и во водите на политиката која на тој што знаеше да се користи од неа му даваше многу поголема моќ и уплив од моќта што можеше да ја има во општеството еден универзитетски професор без оглед колку тој бил ценет во својата наука а уште помалку од моќта што можеше да ја даде уметноста без оглед на духовната силина и естетските возбуди што можеа да ги предизвикаат вдахновените стихови. Доријан тоа го беше сфатил и затоа зазеде високо место во партијата што тогаш беше на власт, дури влезе и помеѓу клупите на Парламентот љубопитен да го вкуси и залакот на големата политика што решава за судбината на земјата и на луѓето кои живеат во неа.
     Гледајќи го седнат на столот од спротивната страна на масата од дебело ореово дрво изгнасена со виното што се сливаше од чашите додека тие наздравуваа за најразлични идеи и личности, Алимпие наеднаш забележа дека нешто на лицето на неговиот долгогодишен другар од кафеанските и духовните мегдани му изледа ефтино, просто и изветвено, можеби тоа беа шишките на кратко потстрижената бојадисана коса со вештачка боја за да се сокријат белите влакна што се повеќе предавнички растеа на неа, кои паѓаа на челото сокривајќи ги со својата боемска небрежност браздите на брчките што ги изорале годините. Доријан се облекуваше и однесуваше и академски, со цел да ја изрази својата научна големина и значење, и боемски за да го покаже својот духовен примат над колегите од универзитетот што му го обезбедуваше друштвото меѓу поетите. Добрата ухранетост на неговото тело беше видлива и не успеваа да ја сокријат ни дебелите џемпери ни широко скроените костуми што тој ги шиеше кај најскапиот шивач во Скопје, но кога ќе се појавеше на бината пред големиот аудиториум или на телевизискиот екран во домовите на илјадници гледачи осветлен неупадливо од софистицираните рефлектори и камери, тој оставаше впечаток на умен човек кого природата и богот на мудроста штедро го наградиле. Но Алимпие знаеше дека не е така, дека е тоа само поза подготвена за јавноста, додека неговиот некогашен миленик беше само обична рожена корупка без оглед на сјајот на седефот со кој таа зрачеше маѓепсувајќи ја околината.
     Тоа и му го рече вечерта, во два часот по полноќ, поплавен со алкохол, но сè уште духовно бодар и смел, затоа што тие ситни часови на сè уште неродениот ден беа отсекогаш најдобри за неговите духовни мегдани.
     – Дорче – му рече тој на својот долгогодишен придружник кој почна да дреме од спротивната страна на четвртата меана што ја беа посетиле таа вечер, во последно време се помалку физички подготвен да ги поднесува целовечерните бденија – навистина ти си моето најголемо разочарување. Отпочна како надежен поет, продолжи како боцкав критичар кој успеваше да ја разниша збајатената бара на нашата поезија, потоа како професор на некаква литературна наука во која не покажа забележителни резултати и затоа веројатно и се сврти на прозата сметајќи дека е таа најлесно засолниште и мимикрија за високобразованите но неталентирани литературни творци. Твојот последен потег, Академијата како врвна цел на твојот творечки живот, само ја докажува твојата вистинска природа.
     Деканот на Филозофските факултет и респективен кандидат на Академијата на науките и уметностите на неговата неголема земја, се разбуди од својата задреманост. Некој беспоштедно напаѓаше на неговата личност, и тоа на нејзиниот најранлив дел кого тој го чуваше засолнет длабоко во својата внатрешност, и тој одмазднички го фати шишето со вино што стоеше пред него и посака со него да удри по главата на поетот. Во последниот час во очите на противникот тој ја виде искрата на надмоќниот потсмев што отворено го предизвикуваше и се воздржа од ударот. – Дури и да ме убиеш – му рече Алимпие наздравувајќи му со чашата – ниту ќе го уништиш мојот докажан поетски талент, ниту пак ќе ја поправиш својата слика што си ја оставил во галеријата на творците!
     Сега седнат на терасата на сопствениот стан во Охрид додека езерското ветре му го ладеше лицето, поетот Алимпие помисли дека другарите се како сенките на сликите на сликарите со кои тие се ползуваат за да ги истакнат доминантните црти на насликаните предмети на мртвата природа. – Јас сум античка вазна нацртана на сликата на Леонардо – си рече со насмев Алимпие –додека Доријан е само сенката од мојата десна страна со која сликарот ја подвлекол мојата доминација.
     Алимпие добро знаеше дека другарите се само зрна што бесплодно остануваат на патот на вистинските луѓе, и дека е тоа природно вистинските творци да остануваат осаменици, затоа што никој од нивната дружина не успева да ги следи докрај во нивниот од до ѕвездите. Тоа звучеше поетски, а можеби и помалку или повеќе употребувано, но тој знаеше дека вистините се стари колку што е старо и човештвото и дека разликата е само во амбалажата со која тие се нудат на трпезата на современиците.
     И добро расположен поетот Алимпие реши да излезе надвор и да се соочи со предизвиците што ги носи новиот ден.
*
     Јас бев удобно сместен во пријатната сенка во градината на Летница, во која дури ни во најтоплите денови, кога температурата во живата на термометарот се обидуваше да го пробие нејзиниот стаклен врв, не беше неиздржливо топло, затоа што лесниот ветрец што се тркалаше по мирната површина на езерото благо мрешкајќи по нејзиното лице, се поигруваше и со лисјата на дрвјата и со косите на луѓето кои со часови остануваа под нив неволни да се втурнат во непријатната авантура на вжештениот асфалт кој водеше до нивните домови, и правев рекапитулација на тоа што го бев собрал во библиотеките и архивите за животописот на нашиот поет. Мојот голем куфер, кој некаде беше исчезнал по моето пристигнување во Охрид, беше преполн со фотокопии и книги кои го осветлуваа и неговото творештво и неговите идеи и неговиот приватен и јавен живот, но само до пред последните петнаесет години наназад, со исечоци од културните и забавните страници на весниците, списанија и книги што пишуваа за неговото дело и живот, негови авторски табаци во кои тој несебично на својот народ му ја вдахновуваше својата уметничка и интелектуална душа. Мојот труд за најплодниот период од неговиот живот беше практично комплетиран и јас бев убеден дека за мене повеќе не постои ни еден час од неговиот живот, ни една страница од неговото творештво, ни еден стих од неговата поезија, што останал сокриен од моите очи. неподложен на мојата истражувачка постапка или неоценет и необработен низ моите вредносни системи. Пред петнаесет години Алимпие го беше достигнал својот врв, обраќајќи му се на својот народ со своето апостолско послание, излегувајќи пред него во арената на борбата за живот и смрт, изложувајќи се со голи гради и црвен плашт пред острите рогови на бикот обучен за борба со рамни и посилни од него човечки суштества, завршувајќи како портрет подготвен за вечноста изложен на белиот гипсен ѕид во познатата уметничка галерија во Даутпашиниот амам во Скопје.
     Но после објавеното послание, прославената битка во Арената во Самуиловата тврдина во Охрид која ќе влезе во сите учебници по историја на кои ќе се воспитуваат идните поколенија на неговиот народ, и сликата на бикот за борба што неодоливо личеше на него изложена во Даут-пашиниот амам и чија репродукција ја среќавав често во репрезентативните монографии за неговата земја подготвени за странците, од него или за него како повеќе ништо да немаше што не беше објавено во јавноста. Се чу дека отпатувал некаде во странство, во некоја далечна северна земја полна со снегови и виулици, од каде еден век порано во Македонија дојдоа научници со големи ковчези полни со стари црковни книги, пишувани со писмо и јазик на кој повеќе не зборуваше ниеден жив народ, и качени на малечки планински коњчиња и магарчиња почнаа да ги посетуваат словенските населби преселени од немајкаде во непристапни спили и непроодни кории, велејќи им на неписмените горјани дека се тоа книги и јазик што потекнуваат од овие простории а тие се само мисионери што им го враќаат тоа што тие или нивните претци некогаш одамна им го однесле.
     И се врати тивко оттаму, без труби и тапани, незабележан од ниеден весник или камера, и се скри во својата соба на највисокиот кат на повеќекатницата во Скопје во близина на старата железничка станица разурната од земјотресот во шеесет и третата година, набљудувајќи го резултатот од своето послание. И беше многу изненаден од тоа што го виде. Јас како научник бев создал свои претстави за тоа, но не можев да ги објавам затоа што не поседував ниеден документ со кој би можел да ја поткрепам мојата теза. Затоа и дојдов во Охрид, со цел да ги сретнам и него и неговиот сликар и бикот со кого тој се бореше во арената, надевајќи се дека со нивно соочување и споредување ќе дојдам до научната вистина.
*
     Движејќи се полека по кејот покрај езерото, не бегајќи од сонцето ниту пак плашејќи се од штетното влијание на силните сончеви зраци, Алимпие помисли: „Човек и не е друго, освен борец со бикови во арената на животот. Да сум млад, јас повторно би се качил во арената горе на врвот од тврдината и би се грабнал со бикот. Вака, да се појавам таму стар и немоќен, само би ја предизвикал нивната смеа и сожалување.“
     Кејот беше широк и светол, можеби таквиот впечаток го создаваше широчината на езерото што продолжуваше од него ширејќи се непречено кон југ како да претставуваше само природно продолжение на омиленото шеталиште на граѓаните, обликувано со вештата рака на луѓето во рамен појас од бетонски плочки како дебела бела црта повлечена крај водата, до неа зелена површина од кусо потстрижена трева украсена со жбунести растенија и шарени трендафили што завршуваше со широкиот нерамен појас на асфалтната улица нагрдена со дрвени тезги и пластични киосци, резервирана само за пешаците. Лете овој простор – улица се претвораше во бучно панаѓуриште во кое владееја наметливите продавачи на евтини сувенири, на смрдливи ќебапи и индустриски сладолед, а ушите на луѓето и на уличните кучиња и на чавките и врапчињата што се собираа на врвовите на дрвјата беа заглушувани од гласната механичка музика што се мешаше меѓусебно судирајќи се и одбивајќи се една од друга, не водејќи ни малку сметка за сетилата на луѓето на кои им беше наменета, излегувајќи силно од појачалата, звучниците и касетофони поставени на секоја тезга, киоск или улично бифе поставени на асфалтот, гарнирана со мирисите на печени тостови, пржени компирчиња, изгорено месо или американски крофни прелиени со леплива чоколада.
     Алимпие, исполнет со енергијата што ја насобра во текот на ноќта, бодро помина низ сето тоа, дури нечув-ствувајќи ни природна одбивност или гадење поради нагрдувањето на убавината на природата што се случу-ваше околу него, и гледајќи горе во врвот на ридот на кој беа наредени куќите на граѓаните и над нив, како украсна капа или победнички венец остатоците на одбранбениот ѕид на некогашната тврдина, тој речиси неусетно стигна и пред паркчето пред безличната зграда на Домот на културата во Охрид. И тука, од бавчата на кафеаната поставена на работ од паркот, пред него излета професорот Доријан и интимно почна да го влече кон масите. Беше облечен во истата облека од претходната ноќ, само што јаката на белата кошула ја беше извадил над темносиното сако, со две отпетлани копчиња што му ги откриваа голите гради, и булка на косата падната на челото што сега изгледаше згужвано и гнасно, можеби поради чадот и испарувањата на поминатата ноќ и трагите на мрснотиите од прстите на раката со која нервозно минуваше низ неа додека поетот му ги кажуваше непријатните работи кои сè уште го болеа. И токму затоа, за да ја отстрани трагата од непријатните судови што поетот Алимпие му ги беше плуснал в лице, како гнасна вода од перењето долна облека што се истура од балконот врз главата на гласниот здодевен пијаница, Доријан се израдува кога го виде својот долгогодишен идол и патрон како поминува токму пред кафеаната во која тој се обидуваше да ги излекува раните нанесени на неговата душа.
     Алимпие, од немајкаде тргна со него и седна на столот од бамбус што му беше ставен токму под задникот. За него ова претставуваше неочекувана и несакана средба, што му го поматуваше доброто расположение со кое го беше започнал новиот ден.
     – Мислиш дека си голем поет – деканот на Филозофскиот факултет, познат и како остар беспоштеден литературен критичар а понекогаш и тоа најмногу за оние кои се плашеа од неговото непријатно перо и талентиран поет, а во последно време, во своите одминати педесет години и за талентиран прозаист-почетник на кого му предвидуваа високи дострели на полето на историската фантастика, не можеше а да не го отпочне разговорот во својот полемички стил. – И дека си уште поголем народен трибун, совест на сопствениот народ, кој го задолжил народот со своите вдахновени и длабокоумни писанија. Портрет на дебел и тромав сладострасник, создаван од оние кои ништо не читаат а со тебе со часови дискутираат за туѓи творби и постапки додека пијат црвено вино и јадат мрсни мезелуци подготвени во бифето на Јоле во подрумските простории на Друштвото на писателите во Скопје. Така прошета и низ политиката и виде што стана со твојата политика. Виде што стана и со твојот од бога одбран народ? И таков, ти наоѓаш храброст да судиш за мене!
     Алимпие ги рашири нозете под масата и се загледа право пред себе, обидувајќи се и да не внимава на тоа што го зборуваше неговиот соговорник, та тој него го познаваше и подобро од себе и можеше со непогрешлива сигурност да ги предвиди сите негови постапки и зборови, туку гледаше во паркчето пред кафеаната и во десеттината зимзелени дрвја над чии крошни надлетуваа гладните галеби. И над нив, по високото небо од прозрачна синевина помина голем патнички авион, плашејќи ги птиците во висините и оставајќи бела широка линија зад себе што се ширеше полека во се поретка белузлава пареа и бавно исчезнуваше во општото синило. Алимпие така се усредоточи на трагата на одамна стивнатиот авион и дури и заборави на својот другар од масата.
     А Доријан ја навалил главата на чаршафот на масата и дреме. Во сонот тој е далеку во одминатото време, на литературната вечер во Центарот за култура и имформации во Скопје. На издигнатата бина седат тој и Алимпие и гледаат во публиката што се собрала да ги слуша седната во удобните фотелји полукружно наредени околу бината. Тој со внимание поминува преку лицата на публиката, најголемиот дел од нив тој препознава и тоа го исполнува со гордо задоволство, затоа што тие ја претставуваат културната елита на овој народ која дошла тука да го сослуша нивното обраќање на јавноста. Утре сите дневни весници и телевизиски станици ќе бидат преполни со извештаи од оваа вечер. – Вечерва ќе говориме за нас – почнува Доријан гледајќи со надмен предизвик кон присутните. – За шампионскиот двоец без кормилар на нашата литература...
     Тоа беше пред петнаесет години, со носталгија се сеќава поетот Алимпие. Доријан спие на масата, исцрпен од бурната непроспиена ноќ. Алимпие и тогаш и сега и секогаш единствено верувал во уметноста на која беспоштедно ѝ го предал и својот живот. Политиката не беше за него, таа им припаѓаше на оние кои беа сиромашни по дух и во неа наоѓаа погодно поле за остварување на сопствената моќ над другите, замаглувајќи го видикот на јавноста со бескруполозно изречени лаги, ставајќи сопки и задавајќи им ниски удари на своите противници, водени единствено од главната прагматична идеја на секој политичар, која се приспособува кон сите времиња и идеологии, дека целта секогаш ги оправдува средствата. Тоа не беше за него, та тој веруваше во нешто многу повозвишено, кое му овозможуваше да им погледне право в очи не само на другите кои живееја со него и околу него, туку без срам и грижа на совеста да погледне и во сопствената душа.
     Сепак пред петнаесет години се случи нешто невообичаено, што ја повлече цртата на разделување помеѓу него како творец и уметникот кој го направи неговиот портрет, што остави сè до денес многу неразјаснети прашања за суштината на неговата личност. Дали тогаш тој отстапи од уметноста предавајќи ѝ се на прагматичаната идеологија на на национот и заборавајќи на основното правило на секоја уметност дека таа е слободна од секаква практична дејнрст и од секакво подјармување во запрегата на државотворната политика? – се запраша кој знае по кој пат поетот и погледна повторно во небото како оттаму да го очекуваше одговорот на сопствената дилема која го разјадуваше и го секнуваше врутокот на неговото творештво. Алимпие не веруваше дека луѓето, а особено политичарите и уметниците се ослободени од идејноста, дека идејата е нешто што е својствено само за тоталитарните идеологии и за фанатизираните поклоници кои безрезервно веруваат во нив, кои се обидуваат да се наметнат над слободата на луѓето и со самото тоа претставуваат нивна неслобода. Тој беше убеден, а тоа го знаеше од безбројните прочитани книги, напишани од почетокот на цивилизацијата па сè до ден денешен, во кои се преплетуваа најразлични идеи, ставови и мислења со кои се занесувало и од кои боледувало човештвото, дека човекот не може без идеја водилка, дека е таа длабоко всадена и врзана со неговата човешка природа, и дека таа идеја што се менувала од година во година, од генерација со генерација, од една со друга филозофска школа или религиско учење, и го обезбедувала развојот на човечката цивилизација. – Без идејата водилка – му рече тој гласно на заспаниот декан на Филолошкиот факултет во Скопје – цивилизадијата не, би мрднала од својот почеток. И тебе ти е познато, иако спиеш исцрпен и разјаден од неа и од сопствената амбиција, дека историјата на човештвото претставува всушност историја на развојот на човековата мисла сфатена и како идеја.
     Тука веројатно се наоѓаше и одговорот на неговата дилема, дали тој постапил правилно кога во историскиот миг за неговиот народ се свртил кон барање на одговорот на прашањето: „Каде сме и што треба да направиме за понатаму“, што го поставил далеку пред него еден уште поголем мислител од него кој потекнуваше од неговиот народ, и го напиша своето познато послание. Сега од некои негови непријатели тоа негово послание се ставаше како доказ за неговото духовно предавство пред судот на уметноста. – „Алимпие Давидов“ – гласеше обвинението против него – „со тоа свое послание се откажа од поезијата и го извалка нејзиниот пресветол лик, трансформирајќи се во национален трибун. Поезијата е уметност а уметноста е неограничена слобода, додека идеологијата е ропство на слободата на човекот.“
     Тие што го составија обвинението против него не беа достојни за неговото внимание, им припаѓаа на оние кои само ја користеа климата што завладеа на земјата во последните години за да добијат материјална полза за сопствената неталентираност. Такви имало и ќе има секогаш, но него тоа не го загрижуваше. Него сè уште го загрижуваше сликарот кој го нацрта неговиот портрет и кој тогаш со потсмешлив презир погледна во него, небрежно седнат зад дрвената гарнитурска масичка во Даут пашиниот амам во кој беше изложена сликата со бикот. Тој тогаш беше влегол во галеријата за да открие дали бикот претставен на платното навистина има сличности со него и застана пред уметникот за да побара одговор на прашањето дали и поезијата е обвиена со велот и ореолот на херојството што одекнува над борбата на живот и смрт што се води во арената помеѓу бикот и тореадорот пред запалените очи на восхитениот народ? Додека над арената и над црвената крв што ќе се пролее по песокта, се виорат разнобојни знамиња и одекнува исконското атавистичко ехо на публиката што стравично се одбива од тврдите бедеми на римската гладијаторска сцена.
     И за неговата сопствена борба во арената на овој град.
*
     И поетот Алимпие стана од масата на која сè уште спиеше неговиот неразделен другар, го погали нежно по разбушавената коса затоа што во тој час неодоливо го потсети на младешкиот љубопитен лик што ненајавено се втурна во неговата канцеларија за да побара негово мислење за штотуку напишаната песна и му стана верен придружник, и во добро и во зло, повеќе од триесет возбудливи и исполнети со творештво, полемики, боемски ноќи и физички тепачки – години живот, и додека го галеше гледајќи со татковска љубов во заспаниот неизменет од времето лик го прошепоти името на Оскар Вајлд, и замина да го побара сликарот. – Каде и да е тој мора да е овде – си рече поетот и решително зачекори по улицата што водеше во центарот на градот.
     Јас сè уште седев на истата маса во Летница и како ловец трпеливо го очекував мојот плен. По плоштадот, газејќи тромо по камените нерамни плочи и нишајќи се како голем брод на немирно море, со дебелите нозе облечени во бледокафени широки панталони, со познатата брадичка што го красеше негово умно лице, доаѓаше Алимпие Давидов право кон местото каде јас ја имав поставено мојата заседа. Кога го видов јас потскокнав на столот и загрцнувајќи се го испив остатокот од порачаниот пијалок Тој застана на влезот во бавчата и погледна влево и вдесно очигледно барајќи некого, но јас веќе го фатив за раката и го довлечкав на мојата маса.
     – А, тоа си ти – само мирно изговори Алимпие и седна на понудениот стол. Тоа му беше втор пат утрото на истиот начин да биде повлечен од некого на некоја непланирана кафеанска маса.
     Сонцето веќе беше во својот зенит и светеше вертикално над нас, во високите крошни на дрвјата израснати во заштита на нашите темиња. – Значи ти си тој што ја подготвува мојата биографија – продолжи Алимпие. – И до каде си стигнал, имаш ли проблеми?
     – Ништо за последниве петнаесет години. Освен три новинарски белешки за твоето патување на Исток, за скандалозната романса со некоја индиска поетеса или пејачка, и за голема тепачка во некоја од приградските меани во Софија во која се собира тамошниот полусвет што ја објавија софиските весници. Ни објавена песна, ни нова книга ни статија со твоите најнови погледи. Понекогаш имам чувство дека пишувам студија за мртов поет. 
     – Мртов поет – повтори како ехо Алимпие гледајќи ме в очи со некакво за мене неразбирливо значење. – Можеби си и во право, можеби јас навистина сум мртов поет. Та поетот што цели петнаесет години не напишал ниту еден стих, веројатно и веќе не се вбројува меѓу живите поети.
     И погледна во небото, а таму горе, над Летница кружеше човек-змеј обесен на некаква летачка направа. Тој се спушти пониско, скоро со нозете го допре врвот на високата елка, потоа направи уште еден круг над нас и се искачи кон Калето и тамошната тврдина. Во тврдината беше арената на која Алимпие ја имаше својата историска борба.
     – Тогаш – рече Алимпие враќајќи го своето внимание на мене – прашај ме за тоа што те интересира од мојот живот.
     Јас зажалив што со мене го немам големиот куфер во кој беше подготвен прашалникот со прашањата што сакав да му ги поставам, но знаев дека оваа прилика не смеам да ја испуштам и почнав грчовито да копам по своето сеќавање. – Би сакал да Ве прашам – го изговорив првото прашање – која е точната верзија, дали онаа што Вие ја објавивте во тогашните весници или онаа што се појави во извештаите на новинарите. Тоа е навистина неразјаснето место од борбата во арената, дали тогаш таа вечер во арената во Охридската тврдина се боревте со бикот или пак преобразен во црн бик се боревте со сликарот што го беше насликал платното? Јас мислам дека е тоа можеби клучниот факт од кој зависи правилното толкување на наредните Ваши, засега таинствени години.
     – Не клучниот факт туку клучот за влегување во периодот што настапи по борбата – ме исправи Алимпие, давајќи си изглед на човек кој сака да ми помогне во моето истражување.
     Јас на масата го поставив малечкиот касетофон што секогаш го носев со себе во џебот на моето кратко палто и стегнав на копчето. Лентата речиси бесшумно почна да го снима нашиот разговор.
     Алимпие го повика келнерот и порача пијалок –Ракија – му рече гласно, а кога овој се одалечи неколку чекори од нашата маса, се сврти брзо како да пропуштил нешто важно и викна колку што го грло носи: „Жолта – тиквешка“. На половината гости во кафеаната им беше познат неговиот лик и легендите за неговиот боемски живот и со благонаклона насмевка го проследија неговиот нахален испад.
     Додека го чекаше пијалокот, Алимпие Давидов во себе, како на филмско платно, како тоа што се случило да му се случило на некој друг, ја проследи борбата во арената, на која луѓето беа седнати на сите страни од рамниот мегдан на кој тој беше слегол да си ја одмери силата и да им покаже и нему и нив дека е тој посилен од секој, барем на полето на уметноста на која ѝ го посветил целиот свој живот. Тој тогаш не се уплаши од можниот неповолен крај за себе, од фаталната можност смртоносно да биде прободен со остриот рог на бикот или со мечот на тореадорот, затоа што тој веруваше во себе и не сакаше ни да помисли за таквиот исход на борбата на живот и смрт. Та тој беше уметник и одамна беше расчистил во себе дека уметноста е поле на беспоштедна борба на кое уметникот влегува без страв од фаталниот неуспех. Тој тогаш, кога се најде на песокта со која беше послано борилиштето за да ги покрие крвавите траги од претходните борби, единствено се грижеше дали тие што ја следат борбата или оние што ќе пишуваат студии за неа истржувајќи го односот на уметникот и нацијата или пошироко односот на уметноста и идеологијата, ќе можат правилно да го разберат неговото сфаќање дека и слободата на уметноста е едноставна идеја од идеолошката ризница на човештвото, каква што беше и неговата идеја поради која некои го осудуваа или погрешно го квалификуваа и категоризираа, дека уметникот е уметник на еден конкретен народ, кој со своето перо или четче треба да го помрдне од неговата инертност и летаргичност.
     Келнерот го донесе жолтиот пијалок турен во стаклена чаша на високо проѕирно столбче и се оддалечи. Тој сакаше да се сврти по него и гласно да му порача уште една ракија, но не се помрдна од местото потонат во таа дамнешна ноќ меѓу ѕидините на средновековната тврдина осветлени со запалени борини. Тој тогаш цврсто ги закопа нозете во песокта и копаше во неа додека не ја почувствува тврдата земјена подлога и запре во грч што ги зафати сите негови мускули, целото негово тело подготвено да се втурне во решавачкиот бој. Трубите во рацете на војниците облечени во облеката на Самуиловите воини, наредени по работ на тврдината стивнаа. Дури и вревата на ламјата составена од безбројните гледачи собрани во амфитеатарот наеднаш стивна, престорена во едно око и уво и непријателски расположена спрема секое движење, збор или звук што може да ѝ попречи во доживувањето.
     – Во арената јас се борев сам со себе – изговори наеднаш набрзина Алимпие, како да се плашеше од нешто, од некој ненадеен посетител што можеби го прогонува, и исто така брзо стана од столот не испивајќи го дури ни нарачаниот пијалак. Јас за миг се двоумев дали да останам на масата и да го платам пијалокот, а потоа влечен од можноста што не смееше да се пропушти, оставив голема банкнота на чаршафот и пикајќи го касетофонот в џеб тргнав по него. А тој чекореше тромо и право, незабележително нишајќи се на дебелите нозе, со истиот од со кој се појави на плоштадот, како јас за него повеќе и да не постоев. А јас бев оној кој требаше да го разјасни неговиот живот и настанот што удри судбински печат на неговите идни години. Тој беше во право, клучот на дилемата беше во противникот со кого тој се бореше таа вечер пред петнаест години во арената во Охридската тврдина, и јас веќе во рацете го чувствував неговиот метален допир.
     – Професоре – викнав по него не знаејќи како да го ословам и се затрчав судирајќи се со минувачите кои ненадејно се собраа на плоштадот како да учествуваат на некакво парадно дефиле организирано во чест на отворањето на Балканскиот фестивал или Охридско лето – јас доаѓам со Вас, каде и да одите!
     Поетот Алимпие за мене не претставуваше идол кон чие дело и личност заљубено и некритички би се однесувал при пишувањето на мојата студија. Напротив, јас не ги делев неговите сфаќања за односот на уметникот кон сопствената нација, сметав дека во нив има и премногу надминат романтизам кој не само што не може да придонесе за попозитивно и посовремено градење на националната свест туку и негативно влијание на творештвото и уметничкиот квалитет на самиот тводец. Токму и се зафатив со оваа моја студија, која требаше да претставува и врв на моето научно творештво и можеби и камен темелник на мојата научна кариера, лично уверен дека од таа дистанца на која се наоѓав спрема предметот на моето проучување ќе можам да дадам еден објективен суд и поглед на творештвото на поетот и идеен деец Алимпие Давидов, кој заземаше видно место во современата македонска литература и национална мисла, но досега некритично истражени тоа негово дело и мисла можеа само негативно да влијаат на состојбата во која се наоѓаше севкупното творештво на неговиот народ.
     Можеби за мене ќе беше и полесно и попривлечно доколку се зафатев со пишување студија за сликарот на портретот на бикот, затоа што тој со својот однос и сфаќање на уметноста ми беше далеку поблизок, но набргу ја отфрлив таа идеја која во првиот миг ми се виде и како пополезна и полесно остварлива, откако се соочив со сознанието дека за него нема речиси ни ред напишан од ликовните критичари и историчари кои ги следеа состојбите во ликовното творештво. Освен во две-три одвај забележани изложби во културните хроники на дневните весници, никаде во јавноста не беше споменато неговото име. Со најголем интерес и можеби единствено поаналитички и посериозно беше пишувано за портретот на бикот изложен во уметничката галерија на Даут-пашиниот амам во Скопје, но и тука повеќе се пишуваше за личноста на портретираниот отколку за уметничкиот резултат на неговиот сликар, со обид тој да се омаловажи со квалификацијата за памфлет или со слични негаторски придавк со кои обично се одбегнува од вистинската оценка. Сликарот како да живееше онака како што и надворешно изгледаше, надвор од јавната сцена на неговото време, надвор од државните критичари и проследувачи на ликовните појави платени од естаблишментот, неспомнуван во учебниците по ликовно образование ниту пак поместен во репрезентативните групни изложби на ликовните творци што се прикажуваа во земјата или во странство. Таков, иако ми беше близок поради недвојбената негова предаденост на неограничената слобода на творештвото онаква каква и јас во мојата најрана ентузијастичка и непоткуплива младост ја бев замислил, бидејќи бев убеден дека слободата е нешто нематеријално и нестварно и како таква само ја губи својата смисла и суштина доколку се допре со мерилата на општопризнаените судови што владеат во општеството, сепак не можев да пишувам студија за него, затоа што таа никого не би го интересирала. Всушност, прикриено од јавноста, јас пишувајќи за поетот Алимпие и за неговиот однас кон уметноста, пишував и трактат во одбранда на творештвото и уметноста на анонимниот сликар.
     Царскиот пат по кој се движеше поетот, а кој водеше кон врвот на тврдината во која се наоѓаше и неговата историска арена, мене не ми беше ни привлечен ни значаен. По него, минувајќи низ Долна Порта, а потоа рамно покрај белите градски куќи од деветнаесеттиот век што го оградуваа од двете страни отворајќи се само спрема напред и спрема правоагалниот подвижен прозорец на синото небо што се отвораше над него не пошироко од неговата димензија, а потоа од неголемиот плоштад пред катедралната црква посветена на Света Софија скршнуваше надесно, по угорницата што ја нарекуваа со неразбирливото име Попарница и по која зиме, кога ќе паднеше снегот и ќе стегнеше мразот практично беше невозможно да се помине без опасност да се падне на неа и да се скрши некоја од коските, се до врвот каде што таа завршуваше или почнуваше со горниот влез во утврдениот град наречен Горна Порта. Тука беше горниот дел на тврдината и во неговиот утврден појас се наоѓаша арената на која се одржуваа борбите. По тој пат одејќи кон познатата арена минувале свитите на различни кралеви и цареви, од време и век, освојувајќи го или бранејќи го градот од други војски и цареви, на бели коњи, придружувани од коњаници и копјаници, но само еден од нив да го освои градот за од него да направи престолнина од која ќе управува со сопственото царство. Освојувач и натрапник, тој беше единствениот од војсководците кој од трибунот Алимпие беше прогласен за столб на неговиот народ, затоа што столбовите се градат да ја држат зградата изградена за засолниште на народот и војската пред налетот на историјата сфатена како луња, порој и земјотрес.
     По тој пат Алимпие сега се движеше и лесно и свечено истовремено, слушајќи ги во ушите трубите на трубачите и одеците на барабаните што одекнуваа низ вековите, чувствувајќи ја наеднаш сопствената вонвременска големина понесен од сознанието дека овој пат и овој град и оваа земја не се од вчера и дека илјадници векови наназад тука живеел управувајќи самиот со себе, рамно со другите царства и народи кои оставиле неизбришливи траги во историјата, и неговиот народ, и неговите витези, свештеници и цареви... И во своето послание тој беше напишал: „Народ без историја и не е народ, затоа што ни тиквата без корен не е тиква“.
     И додека одеше гордо по камените плочи по кои поминале неброени војски, бранители и освојувачи, гледајќи право пред себе, не во белите ѕидови на куќите што му го омеѓуваа патот, ниту во небото што го надсводуваше просторот помеѓу нив како небесна купола, во неговата внатрешност одѕвонуваше мелодијата и зборовите на една песна испеана во романтичниот деветнаесетти век, што толку многу се совпаѓаше со неговото сегашно расположение. „Народе македонски, немој не спиј ти“ пееше романтичната душа на поетот кој во часот се чувствуваше а можеби и се замислуваше како војсководецот кој го крена овој народ на востание против Византијците и влезе во градот за од него да создаде светска престолнина. Дали и нему му е дадено денес од овој град, по бојот што го очекува во арената, да создаде духовна престолнина што ќе владее со духот на луѓето од овие простори?
     Јас одев зад него како куче што го следи својот господар, иако во мојата душа не одѕвонуваше истата песна што ја пееше душата на поетот, нуту пак во мојата глава се меткаа истите мисли што ја опседнуваа главата на јунакот на мојата литературна студија. Јас воопшто не бев заинтересиран за средновековието, сметав дека тоа си го одиграло своето онака како што го одиграло, без оглед дали тоа било поволно или неповолно за нас, и дали моите претци можеле да одиграат подобро отколку што одиграле. Јас си мислев дека ние живееме денес, на истите простори на кои пред векови живееле некои други луѓе, и дека е бесполезно и смешно и остава впечаток на детинска незрелост ако се обидуваме да се облечеме во костумите што замислуваме дека тие некогаш ги носеле и да се нагрбуваме со идеите на сладникавиот романтизам што во еден век наназад создавал земји и нации, занесувајќи се дека со создавањето на сопствена слика за минатото и историјата ќе си помогнеме да го изградиме нашиот попривлечен лик што ќе не претставува пред светот на денешнината и иднината.
     Беше ноќ и од црквите на ридот одекнуваа празнични камбани. Народот се качуваше по Попарница брзајќи да ја совлада угорницата, или од спротивната страна на Горна Порта по пошумената северна падина низ која се пробиваше криволестиот колски пат. Во полумракот на големата црква, осветлена со свеќите, одекнуваше мистичниот пој на црковните појци, влегувајќи во душите на луѓето заедно со мирисот и чадот на темјанот што се ширеше од кадилниците со кои мавтаа свештениците. Ритуалот се повторуваше длабоко наназад низ вековите, обидувајќи се да го задржи во несопирливиот од на времето духот на Византија кој владеел со овие простори. Каменот на ѕидот на тврдината се одронуваше и тркалајќи се се смируваше во тревата, бојата на фреските во црквите бледнееше не можејќи да ја издржи светлината на вечното сонце кое се обидуваше сè под себе да сведе само на една светла и вечна боја, луѓето на местото на урнатините градеа нови куќи следејќи ја естетиката и стилот на своето совремие.
     – Ова е град идеја – изјави Алимпие, задишан качувајќи се на врвот од својот пат и свртувајќи се со лице кон градот што се спушташе косо под него, запирајќи се токму на последниот ред куќи изградени на самата граница со езерото, огледувајќи се во водата како во најчисто огледало, заедно со зелените врби што растеа на крајниот раб на брегот наднесувајќи се косо над водата како убавица што не може да се нагледа на сопствениот лик и долга коса што се одразува во нејзините сè уште нерасонети очи. – Дури и материјалната градба е дело на човековата идеја за нејзината функција, естетски изглед и конструкција што ќе ги издржи искушенијата на природата. И кој е тој негатор и критичар кој исправен заедно со мене на ова место од кое се гледа историјата ќе одрече дека овој град не е создаден од Бога, и дека бог не е идеја, како што и сè што е создадено на земјата е божја сиреч духовна промисла?
     Лентата на мојот џепен касетофон, вртејќи се бешумно ги бележеше неговите зборови, иако Алимпие не беше свесен за тоа ниту му беше гајле за тоа што јас ќе го забележам и соопштам во мојата студија. Тој знаеше дека се наближил часот на неговиот судбински бој, во кој ќе се реши не само судбината на неговиот народ туку и судбината на уметничкото творештво. Затоа погледна уште еднаш кон езерото во кое се чинеше дека неповратно пропаѓа стариот град тонејќи сè подлабоко и неповратно во неговите бистри длабочини, вдиша длабоко од воздухот кој на таа височина и ширина се чинеше почист и поредок и се сврти кон запад, кон последната делница на неговиот стрмен пат кон арената. Над влезот на горната тврдина се вееше знаме.
     Последната делница од патот беше најкуса но најнапорна. Сонцето биеше право во неговото теме, безмилосно жешко како искушението, и Алимпие со чувство како да се движи нагрбен со тежината на големиот дрвен краст, ги правеше своите последни чекори. Во тие последни петнаесеттина минути од нашиот заеднички пат, мене тој ми беше најблизок и јас го сожалував и сочувствував со него поради тежината на задачата што му беше дадена. Си помислив дека и самиот можев да се најдам на неговото место, доколку се родев десеттина годинина порано и доколку и јас имав можност да бидам сведок но не и учесник на големата војна во која неговиот народ излезе како победник и да учествувам во годините на големата изградба на земјата и преобразба на луѓето потпишана со големиот знак на оригиналната човекољубивост, но во која на оние кои не му припаѓаа на одредот на воините кои ја извојувале големата победа над општото зло, им беше дадена второкласната улога на извршители и спроведувачи на наредбите на големите водачи.
     Од околните запуштени падини, на кои растеа диви треви и закржлавени бадеми, одекнуваше песната на штурците издигајќи се и треперејќи над почвата заедно со лесната завеса на измаглицата што се креваше од земјата привлекувана од небесната жештина на пладневното сонце.
     Во тој час од зенитот на сонцето што ни ги заслепуваше очите и ни го матеше мозокот, се спушти над нас птица човек, со црна маска над очите, и прелета ниско над нашите глави така што го почувствуваме ветрецот што го правеа замавите на неговите широки крилја. И двајцата запревме, ги подигнавме главите и со рака се обидовме да направиме штит пред очите за да го видиме тој змеј што леташе над нас, но сонцето беше и премногу силно за да ни допушти да видиме нешто повеќе од неговите зраци што паѓаа убиствено на земјата. Во сенчестите прегиби помеѓу зраците, пробивајѓи се меѓу нив како по тајна патека достапна само за посветените, ни се причини дека го видовме Икар како лета неустрашливо кон Сонцето привлечен од неговата неодолива убавина.
     Во кое време ли живееме! – чув само како збунето проговори Алимпие и го продолжи својот од кон тврдината. Јас го следев молчејќи, зашто мојата улога беше да го проследам неговиот живот и да оставам пишано сведоштво за него што ќе остане за идните поколенија да се учат на успесите и грешките на своите претходници.
     Кој си ти? – го праша Алимпие сликарот кој нè пречека на влезот во најгорната тврдина позната на сите од насловната страница на учебникот по историја за осмо одделение, сè уште облечен во својата летачка униформа, со широки крилја од пердуви на лебед облепени со жолт восок од пчели, човек-змеј или човек-лилјак, каков што го претставуваа во цртаните филмови.
     Сликар – мирно одговори човекот-птица и ги симна крилјата од својот грб, со исто движење со кое ние ја симнуваме топлата наметка.
     Алимпие беше упорен. Тоа му беше можеби последната прилика да разговара со својот противник и да открие кој е и што бара од него и од неговиот народ. –Од каде си, каде живееш, каде си роден? – праша Алимпие, готов ако треба и со тупаници и сила да го добие бараниот одговор.
     Сликарот внимателно ги здипли крилјата и ги стави во патничката торба што ја носеше со себе. – Сегде и нигде. А роден сум онаму – и покажа кон розовата топка на сонцето што паѓаше кон запад, кон која сè уште леташе младиот Икар.
     – Ме паметиш ли мене? – го праша повторно Алимпие. Тој веќе беше свесен дека сликарот неповратно ќе си замине без да му даде можност да открие во што се состои разликата помеѓу нив двајца, едниот составувач на химнички стихови во чест на неговиот народ а другиот на шарени платна со безначајни ликови и неубави предели што никогаш нема да ги украсуваат ѕидовите на јавните зданија ниту пак да ги облагородуваат душите на граѓаните.
     Сликарот го погледна внимателно, а потоа одмавна со главата и се сврти да замине кон внатрешноста на арената. Тогаш како да се присети на нешто, наеднаш запре, се врати кон нас и гледајќи само во мојот јунак рече: „Бикот од моето платно! Ама како успеа да се симнеш од платното и повторно да застанеш пред мене!?“
     Потоа и мене ме удостои со своето внимание. – А ти, што бараш ти со него? – ме праша но не го сочека мојот одговор. Јас сето тоа, што се зборуваше тој ден пред мене, го бележев на лентата од мојот касетофон. И не се запрашав, таков таков што бев по природа, тап и неснаодлив, дали лентата можеби не е привршена, што подоцна се покажа како точно. Но што можеме да преземеме кога работите ќе излезат од наша контрола?
     Кога влеговме во Арената, во неа веќе беше ноќе и во тој час се запалија рефлекторите и ни ги заслепија очите. На врвот од скалите, на дрвена платформа што се креваше и спушташе, движејќи се напред и назад по желба на режисерот, стоеше екипата од телевизијата со подготвени камери и пријателски не поздравуваше. Од просториите во подножјето, под скалите, одделени од борилиштето со дрвена преграда, страотно одекна бојовната рика на бикот подготвен за борби во арената. Видов, Алимпие се стресе кога ја чу риката и речиси тетеравејќи се тргна кон соблекувалната за да се пресоблече. Јас се качив во гледалиштето и седнав на едно од камените седиште во првите редови до железната ограда. Гледалиштето сè уште беше празно и освен мене и камерманите немаше никој.
     Од големите појачала одекна борбена музика. Музиката сигурно се слуша и во градот и на плоштадот, помислив чувствувајќи се непријатно така сам во празното гледалиште, и ќе ги повлече мрзливите граѓани и туристи кои си го поминуваат својот здодевен ден неактивно седејќи на масичките извадени на плоштадот, да се искачат горе и да бидат сведоци на тоа што ќе ја реши судбината на нивниот живот.
     Борилиштето беше покриено со ситна жолта песок, за да ги сокрие крвавите траги од претходните борби. Не што гледачите се грозеа од крвта, туку затоа што само пресната крв, што течеше пред нивните очи од прободеното тело на поразениот, можеше да ги задоволи нивните естетски потреби. Преку песокта поминуваше лесен трактор влечејќи големо гребло со кое го рамнеше мегданот подготвувајќи го за претстојната борба. – О ле! – викнав гласно, чувствувајќи го напливот на возбудата што незадржливо навлегуваше во мене, заканувајќи се да го пробие и моето тело, но никој не ми се придружи. Седиштата сè уште стоеја празни.
     На арената прво се појави сликарот. Во својата вообичаена облека, во која го среќавав во меаните и галериите и во која беше облечен кога се сретнавме пред влезот во Арената. Во истата облека, од црни тесни панталони и црна блуза припиена до телото, тој беше облечен и пред петнаесет години кога во Даут-пашиниот амам во Скопје за прв пат се сретнаа со поетот Алимпие. Тогаш се рече дека сликарот и порано го знаел и го имал видено нашиот познат поет, но тоа беше разбирливо кога сликата на поетот секојдневно се појавуваше на културните страници на нашите весници и во телевизиските емисии на телевизиските станици, овенчена со венецот на успехот, дарбата и сенародното признание со кое народот сиреч неговиот одбран дел ги наградуваше своите истакнати претставници. За сликарот никој не знаеше и не пишуваше, така што беше разбирливо што на Алимпие се до таа вечер тој му беше целосно непознат. Потоа на борилиштето се појави и Алимпие. Беше облечен во смешна тореадорска униформа, со трирога шапка на главата, и очигледно беше дека така облечен не се чувствува удобно. Во раката носеше меч и излегувајќи на арената во поздрав кон гледалиштето прво ја симна шапката и длабоко се поклони, потклекнувајќи со десното колено, а потоа замавна со мечот. Сликарот сè уште стоеше на своето место, во центарот на арената речиси незаинтересиран за сè што се случува и што ќе се случи околу него. Алимпие му довикна: „Можеби си ти и добар сликар, можеби си насликал и вредни платна, но сè тоа не значи ништо кога никој не пишува ни за тебе ни за твоите слики. Ќе завршат незабележано, на скршените стакла на прозорците на сиромашните и на градските буништа. Жалам што е така, но јас не можам ништо да поправам во твојата судбина.“
     – И не би сакал – одврати сликарот и му го сврти грбот. Тоа го налути Алимпие, јавно искажаната неблагодарност и непочит, пред очите на публиката што го гледаше од арената и пред очите на целиот народ што го гледа пренесот на своте домашни телевизори, и тој почна луто да копа со нозете по песокта подготвувајќи се за силен трк со кој ќе се нафрли на својот противник. – Слободата на уметноста – помисли со гнев и презир истовремено поетот додека сè уште со своите нозе ја риеше песокта. – Ветер и магла! Уметноста е свеченост, свечена облека што се става на празник на душата на народот, а не таму некаква крпа без оглед на нејзината вистинска вредност која од никого не се забележува и која никому и не му треба. На свеченостите се носи свила и кадифе, а не басма и шајак, и се пејат химни и оди а не некакви тажни балади што само можат да расплачат. Уметноста бара одговорност а не слобода! – викна тој гласно кон сликарот, но овој како да не го слушаше, како полека да го напушташе борилиштето.
     Јас ја запаметив последната голема порака на славниот поет, пред тој да се впушти во решавачкиот удар со кој ќе докрајчи со својот идеен неистомисленик, иако таа не беше снимена на лентата на мојот азиски касетофон. Коментирајќи ја вечерта во белешките за мојата студија, јас допишав една своја мисла која можеби и не беше толку достојна како што ми се виде во првиот час кога ја пишував и која можеби и ќе отпадне од крајната верзија на мојата книга: „Поетот Алимпие никако не можеше да се оттргне од своето сфаќање на уметноста како идеја и божја промисла, што беше основната причина за неговото суштинско несогласување и исконско нетрпение со сликарот. Сликарот не тргнуваше од никаква идеја, тој не беше припадник на ниедна идеологија, дури одеше дотаму што изјавуваше дека и не му е јасно што значи поимот идеологија. Сликарството е радост, велеше тој во некој од долгите разговори во меаните што ги водеше во глуво доба на ноќта со уметниците кои доаѓаа во овие евтини дувла бегајќи од сомнежите што ги прогонуваа додека стоеја пред своите недовршени слики. – А радоста не може да биде ограничувана од ништо, таа мора да биде слободна, да се препушта на тоа што ја предизвикува, инаку веднаш свенува и умира.“
*
     Сликарот полека ја напушташе арената и веќе се доближуваше кон нејзиниот излез, кога зад себе го чу топотот што заканувачки се доближуваше зад неговиот грб, и тој воден од инстинктот се сврти наназад и го виде бикот како трча право на него, со навалена глава кон почвата, испружени рогови, раширени ноздри од кои излегуваше огнена пареа и копита што безмилосно се забиваа во земјата фрлајќи облаци ситна песок зад себе. Тоа беше истиот бик од неговиот сон: црн и силен, со дебел врат, остри рогови и големи мадиња, олицетворение на борец создаден за борби во арените и приплод за идните поколенија.
     За да се одбрани од нападот, сликарот само го испружи сликарското четче, од тенко заоблено дрво, што секогаш го носеше со себе, и бикот запре, уловен на сликата што пред петнаесет години беше изложена во галеријата во Даут пашиниот амам. Истата сцена, што се случи во летото пред петнаесет години, на денот на Свети Климент, на истото борилиште во најгорниот дел од Охридската тврдина, само што сега ја немаше многубројната публика на седиштата околу борилиштето која ќе го бодри и исвиркува нашиот јунак.
     Сликата со портретот на црниот бик подготвуван за борба во арените, што пред петнаесет години крена толку прав во забавните весници и озборувања во кафеаните и кулоарите на поетските вечери поради воочената сличност на портретираниот бик со познатиот поет Алимпие, потоа се најде во Музејот на современата уметност во Скопје, уредно заведена во каталозите и обезбедена со сите средства за обезбедување од кражби и исчезнувања што современата техника ги беше создала за значајните уметнички дела. Јас лично се бев одлучил платното да му го отстапам на музејот, претходно само кратко двоумејќи се помеѓу него, Друштвото на писателите и Академијата на науките и уметностите, затоа што заклучив дека уметничката творба му припаѓа на творецот што ја создал а не на моделот што е претставен на неа.
     Единствено што се појави во печатот беше отвореното писмо насловено како протест, потпишано од професорот Доријан, во кое тој се спротивставуваше на мојот избор на Музејот на современата уметност во Скопје како место во кое ќе биде изложена за вечни времиња сликата на борбениот бик, со теза дека тој портрет повеќе му припаѓа на деканатот на Филолошкиот факултет, каде поетот Алимпие Давидов го поминал најголемиот дел на својот живот, за да ги потсетува и воспитува студентите и професорите на неговото дело со кое тој го задолжил сопствениот народ. Но тој протест, освен што поткрена неколку безначајни бранчиња, бргу се заборави, затоа што јас си го бев обезбедил правото на сопственост на таа слика и мое беше да одлучам кому ќе му ја отстапам.
     А студијата за поетот, што амбициозно, трпеливо и љубоморно сè уште ја пишувам, сокривајќи ја од очите на моите пријатели и од јавноста, кога ќе ја објавам ќе ја потпишам со моето име, иако на насловната страница, со поголеми и покрупни букви од името на авторот, ќе биде напишано името на Алимпие Давидов. Не затоа што проценувам дека е тој позначаен од мене за оваа студија, туку затоа што сметам дека тоа препознатливо и општопознато име ќе го привлече вниманието на читателите.